åGå Joj:yfkgdf hah / dbg e08f/L
lji0f' /fh pk|]tL[1]
!=
kl/ro
g]kfnsf] /fhgLlts Oltxf;df hgtfsf] ax'bnLo hgjfb -hah_ Ps dxQ\jk"0f{ j}rfl/s cjwf/0ff xf], h;n]
g]kfnL sDo'lgi6 cfGbf]ngnfO{ gofF lbzf k|bfg u/]sf] lyof] -lai6, @)*@ laP;_. hahsf k|d'v JofVoftf tyf k|jt{s dbg
e08f/Ln] g]kfnL ;dfh, /fhgLlt, nf]stGq / sDo'lgi6 cfGbf]ngaLrsf] ;DaGwnfO{ gofF
9+un] JofVof ug{'ePsf] lyof] -e08f/L, @)%) laP;_.
ljz]iftM ax'bnLo k|lt:kwf{, hgclwsf/, v'nf ;dfh, ;+j}wflgs zf;g, dfgj clwsf/
tyf nf]stflGqs cEof;nfO{ ;dfhjfbtkm{sf] ;+qmd0fsfnLg cfwf/sf ¿kdf :jLsf/ ug{'
hahsf] d"n ljz]iftf xf] -g]skf Pdfn], @)%) laP;_.
åGå Joj:yfkg cfhsf] ljZj kl/j];df cToGt dxQ\jk"0f{
ljifo ag]sf] 5. JolQm, ;d'bfo, ;+:yf, /fhgLlts bn, /fi6« tyf cGt/f{li6«o
;DaGwsf If]qdf åGå :jfefljs ¿kdf pTkGg e}/xG5 -pk|]tL, @)&!,
@)&^ laP;_. åGånfO{ lx+;fTds ¿k lbg'eGbf ;+jfb, jftf{, ;xdlt /
nf]stflGqs k|lqmofdfkm{t ;dfwfg ug{' cfw'lgs /fhgLlts ;+:s[ltsf] cfwf/ xf]. oxL
dfGotf hahsf] b]lvPsfn] hjh / åGå Joj:yfkgaLr ulx/f] cGt/;DaGw b]lvG5.
hahn] ;dfhdf ljrf/sf] ax'ntf :jLsf/ ub{5. o;n] /fhgLlts
k|lt:kwf{, j}rfl/s :jtGqtf, lj/f]wL ljrf/sf] ;Ddfg tyf nf]stflGqs cEof;nfO{
;+:yfut ug{ hf]8 lbG5 -kf}8]n, @)^%s / v, @)&*s / v
laP;_. o; cy{df hah cfkm}+df åGå Joj:yfkgsf] nf]stflGqs 9fFrf xf]. hahsf]
s]G›df æhgtfÆ /x]sf 5g\ / hgtfsf] OR5f, clwsf/ tyf ;xeflutfnfO{ ;jf]{Rr dflgG5.
o;n] ;z:q lx+;f jf clwgfosjfbnfO{ xf]Og, ;xdlt, k|lt:kwf{ / hgdtnfO{ dxTj lbG5 -e08f/L, @)%) laP;, g]skf Pdfn], @)%) laP;_.
g]kfnsf] /fhgLlts Oltxf;df ljleGg r/0fdf uDeL/ /fhgLlts
åGåx¿ pTkGg ePsf 5g\ -pk|]tL, @)&!_. k~rfotL
lg/+s'ztf, nf]stflGqs cfGbf]ng, sDo'lgi6 cfGbf]ngleqsf] j}rfl/s ljefhg tyf
;+ljwfg lgdf{0fsf qmddf cg]s k|sf/sf ;+3if{x¿ b]lvPsf lyP -kf}8]n, @)^%v laP;_.
o:tf kl/l:yltdf dbg e08f/Ln] ;+jfb, ax;, jftf{ tyf j}rfl/s :ki6tfdfkm{t ;dfwfg
vf]Hg] dfGotfnfO{ /fhlgltsf] d"n wf/df :yflkt u/fpg' ePsf] lyof]. pxfn]
lj/f]wL ljrf/nfO{ zq'sf ¿kdf xf]Og, ax; / k|lt:kwf{sf kIfsf ¿kdf x]g]{
nf]stflGqs b[li6sf]0f ljsf; / cEof; ug{eof] -lai6, @)*@ laP;, pf}8]n @)^%v,
@)&* v, laP;_.
hahn] :jLsf/ u/]sf] ax'bnLo k|lt:kwf{ jf:tjdf /fhgLlts
åGånfO{ Joj:yfkg ug]{ ;;St nf]stflGqs dfWod xf]. nf]stGqdf ljrf/ km/s x'g'
:jfefljs xf], t/ To;nfO{ lx+;f jf bdgaf6 xf]Og, r'gfj, ;+;b, Gofofno, jftf{ /
;+jfbaf6 Joj:yfkg ug{'k5{ eGg] dfGotf hahsf] dd{ ePsf] b]lvG5. oxL sf/0f hah
s]jn /fhgLlts l;4fGt dfq geO{ åGå Joj:yfkgsf] Jojxfl/s lalw klg ag]sf] xf].
cfhsf] g]kfndf /fhgLlts „'jLs/0f, ;fdflhs c;dfgtf, hftLo
tyf If]qLo tgfj, j}rfl/s ljefhg / ;+:yfut cljZjf;h:tf ;d:ofx¿ ljBdfg 5g\ -pk|]tL,
@)*! laP;_. o:tf] kl/l:yltdf hahsf] nf]stflGqs d"NodfGotf tyf dbg e08f/Lsf]
;+jfbd'vL g]t[Tj z}nL cem al9 ;fGble{s aGb} cfPsf]5. nf]stGqsf] ;'b[9Ls/0f,
;fdflhs ;xcl:tTj tyf /fli6«o Pstfsf nflu hahn] k|:t't u/]sf] b[li6sf]0f pkof]uL
dfq ge} d"n cfwf/ g} aGg ;S5.
o; n]vdf åGå, åGå Joj:yfkg, ;+jfb, jftf{ tyf ;xdltsf
cjwf/0ffnfO{ JofVof ub}{ hah;Fusf] ;DaGw :ki6 ul/Psf]5. ;fy} ;kmn åGå
Joj:yfkgsf nflu cfjZos z}WbflGts u'0f, ;Lk / 1fgnfO{ dbg e08f/Lsf] g]t[Tj
u'0f;Fu hf]8]/ ljZn]if0f ul/Psf]5. hahsf cfwf/e"t ljz]iftfx¿, ljz]if u/L
zlQm k[ysLs/0f, ax'bnLo k|lt:kwf{, dfgj clwsf/, ljlwsf] zf;g, cfjlws lgjf{rg
tyf ax'dt–cNkdtsf] nf]stflGqs ;DaGwnfO{ åGå Joj:yfkgsf] b[li6n] rrf{ ul/Psf]5.
cGttM dbg e08f/Ln] k|of]u ug{' ePsf ;kmn jftf{ tyf ;xdltsf] pbfx/0fdfkm{t pxfsf]
åGå Joj:yfkgsf] Ifdtf / hahsf] Jojxfl/s dxTjnfO{ k|i6\ofO{Psf]5.
lautdf dbg e08f/Ln] k|of]u ug{' ePsf ;kmn jftf{ tyf ;xdlt
jt{dfg g]kfnsf] ;‹Lo zf;g k|0ffnLdf /x]sf tLg txsf ;/sf/x?aLr clwsf/, ;|f]t,
bfloTj / sfo{If]qsf] ljifodf b]lvPsf ljleGg k|sf/sf cGt/–;/sf/L åGåx? ;dfwfgdf
dxTjk"0f{ cfwf/ x'g;S5g\ . g]kfnsf] ;+ljwfgn] kl/sNkgf u/]sf] ;dfj]zL /
pQ/bfoL zf;g / dbg e08f/Ln] k|ltkfbg u/]sf] hjhsf] d"n dd{ Ps} ePsf]n] g]kfnsf]
;+ljwfgsf] laleGg cg';"rLx?df /x]sf ;femf clwsf/x¿sf] bf]xf]/f]kgn] ;[lht åGå
;dfwfgdf hjhsf] ;lx cEof;n] dxTjk"0f{ e'ldsf v]Ng ;Sb5 . t];} ul/ hjh
leqsf åGå ;dfwfg ;DjlGw cGt{jZt'sf] ;lx cEof;n] laleGg /fhlglts bnx?leq b]lvPsf
dt leGgtf, tagfj / åGå ;dfwfgdf 7f]; of]ubfg k'/\ofpg ;S5 .
@= åGå,
åGå Joj:yfkg / hah;Fusf] ;DaGw
åGå eGgfn] b'O{ jf b'O{eGbf a9L JolQm, ;d"x, ;+:yf jf
/fHoaLr lxt, d"No, p2]Zo, ljrf/ jf ;|f]tsf] ljifodf pTkGg x'g] c;xdlt,
tgfj jf 6s/fjnfO{ hgfpF5. åGå ;dfhsf] :jfefljs k|lqmof xf]. hxfF ljljwtf x'G5,
ToxfF ljrf/ / lxtsf leGgtfx¿ klg x'G5g\
-pk|]tL, @)&!, Galtung, 1996_ .
åGånfO{ gsf/fTds dfq dfGg ;lsFb}g. sltko cj:yfdf åGån]
kl/jt{g, ;'wf/ / gofF ;Defjgfsf] 9f]sf vf]N5 -pk|]tL, @)&!_. pbfx/0fsf nflu
nf]stflGqs cfGbf]ngx¿ cGofo, c;dfgtf / lg/+s'ztflj?4sf] åGås} ¿k x'g\ / /fhlglts
kl/jt{gx? o;}sf kl/0ffd x'g .
åGåsf d'Vo k|sf/x¿df j}rfl/s åGå, /fhgLlts åGå, cfly{s åGå,
;fdflhs tyf ;f+:s[lts åGå, hftLo, wfld{s tyf If]qLo åGå, cGt/f{li6«o åGå,
kfl/jfl/s åGå, ;+fu7flgs åGå jf ;+/rgfut åGådf alu{s/0f ug{ ;lsG5 . g]kfnsf]
;Gbe{df /fhgLlts ;+qmd0f, j}rfl/s ljefhg tyf ;fdflhs c;dfgtfn] ljleGg k|sf/sf
åGå pTkGg u/]sf 5g\ -pk|]tL, @)&!, Upreti,
2006, 2009, 2010_.
åGå Joj:yfkg eGgfn] åGånfO{ lx+;f jf ljgfztkm{ hfg glbO{
zflGtk"0f{, Gofok"0f{ / ;+:yfut k|lqmofdfkm{t lgoGq0f, ¿kfGt/0f jf
;dfwfg ug]{ k|lqmof xf]. o;sf] p2]Zo åGånfO{ k"0f{ ¿kdf ;dfKt ug]{ pb]Zon]
To;nfO{ /rgfTds lbzfdf n}hfg' xf] -pk|]tL, @)&!_.
åGå Joj:yfkgsf k|d'v pkfox¿df ;+jfb, jftf{, dWo:ytf, ;xdlt
lgdf{0f, nf]stflGqs k|lt:kwf{, sfg'gL k|lqmof, zlQmsf] af8kmf8, ;dfj]zL
;xeflutf k|of]udf cfp5g\ -pk|]tL, @)*!_ . ;+jfb eGgfn] b'O{ jf a9L kIfaLr
;dembf/L / ljZjf; lgdf{0fsf nflu ul/g] v'nf ljrf/ cfbfg–k|bfg xf] -Fisher
and Ury, 2011_
. ;+jfbdf Pscsf{sf] b[li6sf]0f ;'Gg], a'‰g] / ;Ddfg ug]{ ;+:sf/ x'G5. jftf{
eg]sf] ljz]if p2]Zo k|fKt ug{ jf ljjfb ;dfwfg ug{ ul/g] cf}krfl/s jf cgf}krfl/s
5nkmn k|lqmof xf]. jftf{df kIfx¿n] cfˆgf] lxt ;'/lIft ub}{ ;xdltsf] vf]hL
u5{g\. 5nkmn t'ngfTds ¿kdf v'nf / cgf}krfl/s k|lqmof xf] h;df ljrf/ cfbfg–k|bfg
ul/G5. 5nkmnn] jftf{ / ;+jfbsf nflu cfwf/ tof/ u5{.
sfn{ dfS;{sf] åGå ;DaGwL l;4fGt cg';f/ ;dfh d"ntM
juL{o ljefhgdf cfwfl/t x'G5 / dfS;{jfbL åGå l;4fGtn] ;dfhnfO{ d"ntM juL{o
ljefhgdf cfwfl/t dfGb} cfly{s ;|f]t / pTkfbgsf ;fwgdflysf] lgoGq0fsf sf/0f zf;s
ju{ / >lds ju{aLr lg/Gt/ åGå pTkGg x'g] atfpF5 (Marks
and Engeles, 2011). o; l;4fGtcg';f/ ;fdflhs, /fhgLlts tyf j}rfl/s ;+/rgf klg cfly{s
;+/rgfaf6 lgb]{lzt x'g] ePsfn] c;dfgtf, zf]if0f / cGofon] ;dfhdf åGå l;h{gf
u5{g\. o;} dfGotfdf cfwfl/t e} g]kfnL ;dfhsf] oyfy{nfO{ Wofgdf /fVb} dbg
e08f/Ln] k|ltkfbg u/]sf] hahn] juL{o åGåsf] ;dfwfgsf] af6f] lx+;fTds qmflGt dfq
xf] eGg] dffGotfnfO{ r'gf}lt lbb} juL{o c;dfgtf, ;fdflhs Gofo / hgclwsf/sf]
k|Zgsf] ;Daf]wg / log} ;jfnaf6 ;[lht åGåsf] ;dfwfg nf]stflGqs k|lt:kwf{,
ax'bnLo k|0ffnL, hgdt / ;+j}wflgs k|lqmofdfkm{t ug{ ;lsg] dfGotfdf hf]8 lbof]
-e08f/L, @)%) laP;, g]skf Pdfn], @)%) laP;_. o; cy{df hahn] dfS;{jfbL åGå
l;4fGtsf] ;+/rgfTds kl/jt{gsf] cfjZostfnfO{ :jLsf/ ub}{ To;nfO{ g]kfnL
;Gbe{cg';f/ zflGtk"0f{, nf]stflGqs / ;dfj]zL af6f]af6 ;dfwfg ug]{ j}slNks
/fhgLlts b[li6sf]0fsf ¿kdf ljsf; u/]sf] b]lvG5. ljz]iftM g]kfndf bzsf}Fb]lv
ljBdfg juL{o, If]qLo, hftLo tyf /fhgLlts åGå ;dfwfg u/L bL3{sfnLg zflGt :yfkgf
ug{ hahn] nf]stflGqs cEof; / ;fdflhs ¿kfGt/0faLr ;Gt'ng sfod ug]{ dfGotf
/fv]sf] b]lvG5 .
DofS; j]a/sf cg';f/ ;dfhdf åGå s]jn cfly{s sf/0fn] dfq
pTkGg x'Fb}g, a? zlQm, k|lti7f -:6f6;\_ / /fhgLlts zlStsf] c;dfg ljt/0fsf sf/0f
klg åGå l;h{gf x'G5 (Weber, 1978) . pgn] ;dfh ljleGg ælxt
;d"xÆ / æzlQm ;d"xÆ df ljeflht x'G5 eGg] dfGotf /fv]sf lyP, hxfF
dflg;x¿ cfly{s ju{, ;fdflhs k|lti7f / /fhgLlts zlQmsf cfwf/df k|lt:kwf{ u5{g\.
j]a/sf cg';f/ åGå Joj:yfkgsf nflu j}wflgs clwsf/ -n]lhl6d]6 cYof]l/6L_, ;+:yfut
zf;g Joj:yf, sfg'gL k|lqmof, Ao'/f]qm];L tyf ;+jfbd'vL k|zf;g cfjZos x'G5. pgn]
cfw'lgs /fHo / sfg'gL–j}wflgs zf;gnfO{ ;fdflhs :yfloTj tyf åGå lgoGq0fsf] k|d'v
dfWod dfg]sf 5g\. j]a/sf] b[li6sf]0fn] ;dfhdf ljBdfg ax'cfoflds c;dfgtfnfO{
:jLsf/ ub}{ Gofok"0f{ k|zf;g, ;+:yfut kf/blz{tf / ;xeflutfd"ns
zf;gdfkm{t åGånfO{ Joj:yfkg ug{ ;lsg] ljrf/ k|:t't ub{5 -cf]Pj/, !(&*_.
hjhsf] dfGotfaf6 åGånfO{ Joj:yfkg ug]{ dfGotf;+u of] j]a/sf] dfGotf klg cfwf/e"t
?kdf d]n vfG5 .
n'O{; P= sf]h/ -!(%^_ sf cg';f/ ;fdflhs åGå ;dfhdf s]jn
lj36gsf/L zlQm dfq geO{ ;d"xleqsf] Pstf, klxrfg / ;fd"lxs p2]ZonfO{
;'b[9 ug]{ ;sf/fTds dfWod klg x'g ;S5. pgn] åGån] ;fdflhs tgfj / c;Gt'li6nfO{
cleJoQm ug]{ cj;/ k|bfg u/L ;fdflhs kl/jt{g, cg's"ng tyf ;+:yfut ;'wf/nfO{
k|f]T;fxg ug]{ ts{ k|:t't u/]sf 5g\ -Coaser,
1956_.
hahn] ax'bnLo k|lt:kwf{nfO{
:jLsf/ u5{. t];}n] ax'bnLo k|0ffnLdf ljleGg ljrf/ / bnaLr k|lt:kwf{ x'G5. o:tf]
k|lt:kwf{nfO{ lx+;fTds ¿k lng glbO{ nf]stflGqs dfWodaf6 Joj:yfkg ug{' hahsf]
ljz]iftf xf] . hahsf lalaw kIfx¿ -kf}8]n, @)^%s / v, @)&*s / v laP;,
e08f/L, @)%) laP;, g]skf Pdfn], @)%) laP;_ h:t} j}rfl/s ax'ntfsf] :jLsf/, lj/f]wL
ljrf/k|ltsf] ;lxi0f'tf, lgjf{rgdfkm{t zlQm x:tfGt/0f, hgdtsf] ;Ddfg, ;+ljwfg /
sfg'gsf] ;jf]{Rrtf, ;+jfb / ;xdltdfkm{t ;d:of ;dfwfg åGå Joj:yfkg;Fu k|ToIf
;DalGwt b]lvG5g\M
@=! j}rfl/s ax'ntfsf]
:jLsf/M
j}rfl/s ax'ntfsf] :jLsf/ eg]sf] ;dfhdf /x]sf km/s–km/s
ljrf/, bz{g, /fhgLlts b[li6sf]0f, ;f+:s[lts dfGotf tyf lxtnfO{ j}w / ;Ddfgof]Uo
7fGg' xf]. åGå Joj:yfkg / jftf{sf] ;Gbe{df of] cjwf/0ffn] cToGt dxTjk"0f{
e"ldsf v]N5, lsgeg] clwsf+z åGåx¿ ljrf/, :jfy{ jf klxrfgsf] leGgtfaf6
pTkGg x'G5g\. olb s'g} kIfn] cfˆgf] ljrf/ dfq} ;xL 7fg]/ c¿ ljrf/nfO{ c:jLsf/
u5{ eg] åGå emg\ ulx/f] aG5. t/ ax'ntfsf] :jLsf/n] ;a} kIfnfO{ ;+jfbdf ;xefuL
u/fpg] jftfj/0f agfpF5, h;n] jftf{df ljZjf;, ;Ddfg / ;xsfo{sf] efjgf ljsf; u5{.
;xhLs/0f -km\ofl;nL6];g_ sf] k|lqmofdf klg ax'ntfsf] :jLsf/n] ;a} kIfnfO{
cfˆgf] wf/0ff v'nf ¿kdf /fVg] cj;/ lbG5, h;n] ;femf ;dfwfg vf]Hg ;xof]u
k'¥ofpF5. o;n] lx+;fTds jf bdgfTds pkfoeGbf ;+jfb / ;xdltdf cfwfl/t ;dfwfgnfO{
k|fyldstf lbg d2t u5{.
@=@ lj/f]wL ljrf/k|ltsf]
;lxi0f'tfM
lj/f]wL ljrf/k|ltsf]
;lxi0f'tf eg]sf] cfkm"eGbf km/s dt, cfnf]rgf jf c;xdltsf] ;Ddfgk"j{s
:jLsf/ ug]{ Ifdtf xf]. åGå Joj:yfkgdf ;lxi0f'tfn] tgfj sd ug{ / kIfx¿aLr
;+jfbsf] jftfj/0f lgdf{0f ug{ d2t u5{ -pk|]tL, @)&!_. jftf{sf qmddf k|foM
kIfx¿aLr dte]b x'G5g\, t/ ;lxi0f'tfsf] cEof;n] tL dte]bnfO{ zq'tfsf] ¿kdf geO{
;dfwfg vf]Hg] cj;/sf] ¿kdf x]g{ k|]l/t u5{. g]]uf]l;o;g -jftf{_ ;kmn x'gsf nflu
k|To]s kIfn] csf]{ kIfsf] s'/f w}o{k"j{s ;'Gg', a'‰g' / k|ltlqmof lbg'
cfjZos x'G5 . ;xhLs/0fsf] k|lqmofdf klg ;lxi0f'tfn] ;xefuLx¿nfO{ ;'/lIft /
;Ddflgt dx;'; u/fpF5, h;n] v'nf 5nkmnnfO{ k|f]T;fxg u5{. o;n] cfqmf]z, cljZjf;
/ 6s/fj 36fO{ ;xsfo{ / ;dembf/L a9fpg dxTjk"0f{ of]ubfg k'¥ofpF5.
@=# lgjf{rgdfkm{t zlQm x:tfGt/0f
lgjf{rgdfkm{t zlQm x:tfGt/0f nf]stflGqs k|0ffnLsf] d"n
cfwf/ xf], h;n] /fhgLlts åGånfO{ lx+;f jf an k|of]usf] ;§f zflGtk"0f{
k|lqmofaf6 ;dfwfg ug]{ cj;/ lbG5. ha ;Qf kl/jt{g lgjf{rgsf] dfWodaf6 x'G5, ta
/fhgLlts k|lt:kwf{ ;+:yfut / j}wflgs bfo/fleq /xG5. o;n] åGå Joj:yfkgdf :yfloTj
NofpF5 / c;Gt'i6 kIfnfO{ klg j}wflgs dfWodaf6 cfˆgf] dt JoQm ug]{ cj;/ k|bfg
u5{. g]uf]l;P;gsf] b[li6sf]0faf6 x]bf{ lgjf{rgn] zlQm ;Gt'ngsf] cfwf/ tof/ u5{,
h;kl5 ljleGg bn jf ;d"xx¿aLr ;xsfo{, u7aGwg jf gLlt–;Demf}tfsf nflu ;+jfb
;Dej x'G5. ;xhLs/0fsf] k|lqmofdf lgjf{rgsf] :jLsfo{tfn] ljZjf; lgdf{0f ug{ d2t
u5{, lsgeg] ;a} kIfn] lgod / k|lqmofnfO{ j}w dfg]sf x'G5g\. o;n] lx+;fTds
;+3if{sf] ;Defjgf 36fO{ zflGtk"0f{ /fhgLlts Joj:yfkgnfO{ alnof] agfpF5.
@=$ hgdtsf] ;Ddfg
hgdtsf] ;Ddfg eg]sf] gful/sx¿sf] OR5f, wf/0ff / lg0f{onfO{
dfGotf lbg' xf]. åGå Joj:yfkgdf hgdtsf] ;Ddfgn] lg0f{o k|lqmofnfO{ j}wtf /
:jLsfo{tf k|bfg u5{. ha hgtfsf] cfjfhnfO{ a]jf:tf ul/G5, ta c;Gtf]if, lj/f]w /
åGå pTkGg x'g ;S5. t/ hgdtnfO{ ;Ddfg ubf{ kIfx¿aLr ljZjf; lgdf{0f x'G5 / ljjfb
;dfwfgk|lt ;sf/fTds jftfj/0f tof/ x'G5. g]uf]l;P;gdf klg hgdt dxTjk"0f{
cfwf/ aG5, lsgeg] s'g} klg ;Demf}tf jf ;dfwfg bL3{sfnLg x'g hg:jLs[lt cfjZos
x'G5 -pk|]tL, @)&^_. ;xlhs/0fsf] qmddf hgdtnfO{ ;d]6\g] k|of;n]
;xefuLx¿nfO{ cfkm" k|lqmofsf] lx:;f ePsf] cg'e"lt u/fpF5. o;n] lg0f{o
k|lqmofnfO{ ;dfj]zL, pQ/bfoL / nf]stflGqs agfpFb} åGåsf] bL3{sfnLg ;dfwfgdf
;xof]u k'¥ofpF5.
@=% ;+ljwfg / sfg'gsf] ;jf]{Rrtf
;+ljwfg / sfg'gsf] ;jf]{Rrtf eg]sf] ;a} JolQm, ;+:yf /
/fHo;Qf sfg'gL bfo/fleq ;~rfng x'g' xf]. åGå Joj:yfkgdf o;sf] ljz]if dxTj x'G5,
lsgeg] sfg'gL cfwf/n] ljjfb ;dfwfgsf nflu :ki6 lgod, k|lqmof / clwsf/sf] ;+/rgf
k|bfg u5{. olb zlQm jf k|efjsf cfwf/df lg0f{o ul/G5 eg] cGofosf] efjgf a9]/ åGå
rls{g ;S5 (Upreti, 2010). t/ sfg'gsf]
;jf]{Rrtfn] ;a} kIfnfO{ ;dfg Jojxf/sf] k|Tofe"lt lbG5, h;n] ljZjf; /
l:y/tf sfod u5{. g]uf]l;P;gsf] k|lqmofdf klg sfg'gL 9fFrfn] jftf{sf ;Ldfgf,
clwsf/ / bfloTj :ki6 kf5{, h;n] ;Demf}tfnfO{ l6sfp agfpF5. ;xhLs/0fsf] ;Gbe{df
;+ljwfg / sfg'gsf] ;Ddfgn] lgikIftf / kf/blz{tf ;'lglZrt u5{. o;n] dgk/L lg0f{o
jf an k|of]unfO{ lgoGq0f u/L zflGtk"0f{ / Gofok"0f{ ;dfwfgnfO{
k|f]T;fxg u5{.
@=^ ;+jfb / ;xdltdfkm{t ;d:of
;dfwfg
;+jfb / ;xdltdfkm{t ;d:of ;dfwfg ug{' eg]sf] an, bafa jf
lx+;fsf] ;§f 5nkmn, ;dembf/L / ;xsfo{sf dfWodaf6 ljjfb ;dfwfg ug{' xf]. åGå
Joj:yfkgsf] ;a}eGbf k|efjsf/L ljlw g} ;+jfb xf], lsgls o;n] kIfx¿nfO{ Pscsf{sf]
cfjZostf, rf;f] / lrGtf a'‰g] cj;/ lbG5. g]uf]l;P;gsfsf] d"n cfwf/ klg oxL
xf], hxfF kIfx¿n] cfˆgf dfu / :jfy{nfO{ ;dfof]hg ub}{ ;femf ;dfwfg vf]Hg] k|of;
u5{g\. g]uf]l;P;g k|lqmofdf ;xhLstf{n] ;+jfbnfO{ ;xh, lgikIf / kl/0ffdd'vL
agfpg e"ldsf v]N5g\, h;n] kIfx¿aLr ljZjf; lgdf{0f ug{ d2t u5{ (Upreti,
2009).
;xdltdf cfwfl/t ;dfwfg bL3{sfnLg / lbuf] x'g] ;Defjgf a9L x'G5, lsgls To;df ;a}
kIfsf] ;xeflutf / :jfldTj x'G5. o;/L ;+jfb / ;xdltn] åGånfO{ lx+;faf6
zflGtk"0f{ ;xcl:tTjtkm{ ¿kfGt/0f ug{ dxTjk"0f{ of]ubfg k'¥ofpF5 (Upreti,
2010).
dbg e08f/Ln] sDo'lgi6 cfGbf]ngleq klg j}rfl/s ax;nfO{ nf]stflGqs
9+un] cl3 a9fpg hf]8 lbPsf] / hgtfsf] aLrdf uP/ hgdt lgdf{0f ug]{ /0fgLltnfO{ cfTd;ft
u/]s} sf/0f hjh k|efjsf/L ePsf] / /fhlglts ljafb ;dfwfgdf ;d]t ;xof]uL b]lvPsf]
5 .
#= dbg
e08f/L / åGå Joj:yfkgsf nflu cfjZos u'0f, ;Lk / 1fg
åGå Joj:yfkg ;kmn agfpg g]t[Tjstf{df s]xL ljz]if u'0f, ;Lk
/ 1fg cfjZos x'G5. hgtf;Fu /fd|f] ;DaGw ePsf] / hgtfsf] ljZjf; k|fKt g]t[Tjn]
dfq åGåsf] bL3{sfnLg ;dfwfg lbg ;S5. dbg e08f/L hgtfdfem nf]slk|o e}sf] /
pxfsf] efiff z}nL ;/n, ts{k"0f{ / hgd'vL ePs} sf/0f pxf hgtf dfem clt
nf]slk|o x'g'x'GYof]. g]t[Tjstf{n] tTsfnLg ;d:ofdf dfq l;ldt ge} k/sf] eljio
b]Vg ;Sg'k5{. b"/b[li6 gePsf] g]t[Tjn] åGånfO{ yk hl6n agfp5 eg] b"/b[li6
ePsf] g]t[Tjn] lb3{sfnLg ;dfwfg vf]H5 . dbg e08f/Ldf c;fwf/0f /fhgLlts
b"/b[li6 ePs} sf/0f ljZj sDo'lgi6 cfGbf]ng ;+s6df kl//x]sf a]nf pxfn]
ax'bnLo nf]stGqnfO{ cfTd;ft ub}{ g]kfnL sDo'lgi6 cfGbf]ngnfO{ gofF lbzf /
prfO{df k'/\ofpg' eof].
åGå ;dfwfgsf nflu ;a}
kIf;Fu ;+jfb ug{ ;Sg] Ifdtf cfjZos x'G5 -pk|]tL, @)&!_. dbg e08f/Ldf
c;fwf/0f ;+jfb Ifdtf ePsf] / jfssnf dfkm{t pxfn] hf];'s}nfO{ l56\6} k|efj kfg{
;Sg] / km/s ljrf/wf/fsf JolQm;Fu klg ;xh ;+jfb ug{ ;Sg] g]tf ePsf] / ;w} ts{,
tYo / j}rfl/s :ki6tfsf cfwf/df ax; ug]{ egfO{ pxf;+u glhs /x]/ sfd u/]sf
AolStx?sf] cg'ej /x]5 -kf}8]n, @)^%s / v / @)&* s / v_ .
;lxi0f'tf åGå Joj:yfkgsf] dxTjk"0f{ c+uxf] -pk|]tL,
@)&!_. cem nf]stGqdf t lj/f]wL ljrf/nfO{ ;Ddfg ug{' cfjZos x'G5. dbg
e08f/Ln] cfnf]rgfnfO{ :jLsf/ ug]{ / ax;af6 ;dfwfg vf]Hg] ;+:sf/ ljsf; u/]s}
sf/0f pxfsf] nf]slk|otf a9]sf] b]lvG5.
lg0f{o Ifdtf åGå
Joj:yfkgsf] csf]{ dxTjk"0f kIf xf] -pk|]tL, @)&!_. sl7g kl/l:yltdf ;xL
lg0f{o lng ;Sg] Ifdtf g]t[Tjsf] dxQ\jk"0f{ u'0f xf]. hahsf] cjwf/0ff cl3
;fg{' cfkm}+df ;fx;L / hf]lvdk"0f{ lg0f{o lyof]. t/ ;xdlt lgdf{0f ug]{ Ifdtf
ePs} sf/0f dbg cfkmg} bnleq a9b} uPsf] åGåsf] Joj:yfkg ug{ ;kmn x'g'eof] . åGå
Joj:yfkgdf ;a} kIfnfO{ :jLsfo{ ;dfwfg vf]Hg' dxQ\jk"0f{ x'G5 h'g dbg
e08f/Ln] ;kmntf k"j{s ;DkGg ug{' eof] . pbxf/0fsf]nflu g]kfn sDo'lgi6
kf6L{ -Pdfn]_ sf] lgdf{0f k|lqmofdf dbg e08f/Ln] ljleGg wf/aLr ;kmntfk"j{s
;xdlt lgdf{0f ug{'ePsf] lyof] . pxfsf] j}rfl/s :ki6tf / hf]lvd lng] Ifdtf g}
of] ;kmtfsf] sf/0f lyof] . g]t[Tj :ki6 ge} åGå ;dfwfg ug{ ;Sb}g. dbg e08f/Ln]
g]kfnL ;dfhsf] oyfy{ ljZn]if0f ub}{ sDo'lgi6 cfGbf]ngnfO{ nf]stflGqs af6f]df
cl3 a9fpg'sf] Ps k|d'v sf/0f olx lyof] -kf}8]n, @)^%s / v, @)&*s / v laP;,
e08f/L, @)%) laP;, g]skf Pdfn], @)%) laP;_.
w}o{tf / ;+od lagf åGå ;dfwfg ;Dej x'Fb}g. To;sf nflu
w}o{tf cfjZos x'G5. dbg e08f/Ln] j}rfl/s dte]bnfO{ w}o{k"j{s 5nkmndfkm{t
;dfwfg u/]s} sf/0f rlr{t x'g' ePsf] a'lemG5 .
zlQm k[ysLs/0fsf] dfGotf cg';f/ g} hahn] /fHosf tLg
c+u—sfo{kflnsf, Joj:yflksf / Gofokflnsf—aLr zlQm k[ysLs/0fnfO{ k|fyldstf lbPsf]
b]lvG5 . zlQm s]lG›t x'Fbf lg/+s'ztf a9\g] ePsfn] nf]stGqdf zlQm ;Gt'ng cfjZos
x'G5. of] cjwf/0ff åGå Joj:yfkgsf nflu dxQ\jk"0f{ 5 lsgeg] zlQm b'?kof]u
sd x'Fbf /fhgLlts c;Gtf]if 36\5.
hahsf] d'Vo ljz]iftf
ax'bnLo k|lt:kwf{sf] :jLsf/ xf] -kf}8]n, @)^%s / v, e08f/L, @)%) laP;, g]skf
Pdfn], @)%) laP;_ . /fhgLlts k|lt:kwf{nfO{ nf]stflGqs k|lqmofaf6 Joj:yfkg ug{'
g} åGå Joj:yfkgsf] cfw'lgs tl/sf xf]. ax'bnLo k|0ffnLn] lx+;fTds ;+3if{sf]
ljsNk lbG5. hahn] dfgj clwsf/nfO{ ;dfhjfbsf] cfwf/ dfG5. cleJolQm :jtGqtf,
;+u7g :jtGqtf, k|]; :jtGqtf / gful/s clwsf/ nf]stGqsf cfwf/ x'g\. dfgj
clwsf/sf] ;+/If0f lagf zflGt ;Dej x'Fb}g. t];}ul/ hahn] v'nf ;dfhnfO{ :jLsf/
u5{ hxfF ljrf/, ;"rgf / ;+u7g :jtGq x'G5g\. v'nf ;dfhn] ;+jfb /
cfnf]rgfnfO{ k|f]T;fxg u5{, h;n] åGånfO{ lx+;fTds aGgaf6 /f]S5.
cfjlws lgjf{rg nf]stflGqs k|lt:kwf{sf] k|efjsf/L dfWod xf].
O;df hgtfn] cfˆgf] k|ltlglw rog ug]{ clwsf/ kfpF5g\. t];}n] lgjf{rgdfkm{t ;Qf
kl/jt{g ;Dej x'Fbf lx+;fTds ;+3if{sf] c}lrTo sd x'G5.
ljlwsf] zf;gsf] ;Gbe{df hahn] JolQmsf] xf]Og, sfg'gsf]
zf;gnfO{ dxQ\j lbg] x'bf sfg'gL zf;gn] Gofo / ;dfgtfsf] cg'e"lt u/fpF5,
h;n] åGå sd u5{. hahn] ljkIfsf] cl:tTjnfO{ nf]stGqsf] clgjfo{ kIf dfG5. o;n]
/fhgLlts åGånfO{ ;+:yfut ¿kn] Joj:yfkg u5{.
%= dbg
e08f/Lsf ;kmn jftf{ tyf ;xdlt lgdf{0fsf pbfx/0fx¿
dbg e08f/L g]kfnL sDo'lgi6 cfGbf]ngsf To:tf g]tf x'g' eof] h;n]
j}rfl/s, ;+u7gfTds tyf /fli6«o /fhgLlts :t/sf cg]sf}+ åGå / tgfjnfO{ ;+jfb,
j}rfl/s :ki6tf tyf ;xdltsf dfWodaf6 Joj:yfkg ug'{eof] . pxfn] k|ToIf ¿kdf
;dfwfg jf Joj:yfkg u/]sf s]xL dxTjk"0f{ åGå tyf tgfjsf pbfx/0fx¿ x'gM
%=! sDo'lgi6 cfGbf]ngleqsf] j}rfl/s åGå Joj:yfkgM
!(() ;fnkl5 g]kfnsf]
sDo'lgi6 cfGbf]ngleq æax'bnLo nf]stGq :jLsf/ ug]{ ls gug]{Æ eGg] ljifodf
7"nf] j}rfl/s ljjfb lyof] . w]/} sDo'lgi6 ;d"xx¿n] ax'bnLo Joj:yfnfO{
æ;+;bLo ljrngÆ sf ¿kdf x]y]{ . o:tf] cj:yfdf dbg e08f/Ln] æhgtfsf] ax'bnLo
hgjfb -hah_Æ sf] cjwf/0ff k|:t't ub}{ ;dfhjfbtkm{ hfg] g]kfnL af6f] nf]stflGqs
k|lt:kwf{af6 klg ;Dej 5 eGg] uxg larf/ cl3 ;fg{' eof] . o;n] kf6L{leq rls{Psf]
j}rfl/s tgfjnfO{ ljefhgtkm{ hfgaf6 /f]s]sf] lyof] . pxfn] ax;, k|lzIf0f,
j}rfl/s 5nkmn tyf kf6L{ dxflwj]zgdfkm{t ;xdlt lgdf{0f u/]/ ;+u7gfTds Pstf sfod
ug{ dxTjk"0f{ e"ldsf v]Ng'eof] -kf}8]n, @)^%s / v, @)&*s / v
laP;, e08f/L, @)%) laP;, g]skf Pdfn], @)%) laP;_.
%=@ g]skf -Pdfn]_ leqsf] u'6ut tgfj
Joj:yfkgM
sDo'lgi6 cfGbf]ngleq j}rfl/s ljjfb ;fdfGo s'/f xf]. ;L=kL=
d}gfnL nufotsf g]tf;Fu /0fgLlt / b[li6sf]0fdf dte]b x'Fbf klg dbg e08f/Ln]
;+jfb / ax;sf] af6f] /f]h]/ ;dZof ;dfwfgdf nfly /xg' eof] . g]skfPdfn] u7gkl5
ljleGg k[i7e"ldaf6 cfPsf g]tfx¿aLr g]t[Tj, ljrf/ tyf ;+u7g ;~rfngsf
ljifodf dte]b lyP -kf}8]n, @)^%s / v, @)&*s / v laP;_ . tTsfnLg g]skf
-dfn]_ / dfS;{jfbL ;d"xaLr PsLs/0fkl5 klg cfk;L cljZjf; / k|lt:kwf{ sfod
lyof] . dbg e08f/Ln] æ;fd"lxs g]t[TjÆ / æcfGtl/s nf]stGqÆ sf] cEof;nfO{
hf]8 lbFb} kf6L{leq ;+jfbsf] ;+:s[lt ljsf; u/]/ j}rfl/s dte]bnfO{ zq'tfsf] ¿kdf
xf]Og, ;+u7g ljsf;sf] k|lqmof dfGb} Joj:yfkg u/]s} sf/0f Pdfn]nfO{ ljefhgaf6
hf]ufpg 7"nf] of]ubfg k'¥ofof] . pxfsf] z}nL lj/f]wLnfO{ lgif]w ug]{eGbf
klg ts{åf/f ljZjf; lbnfpg] b]lvof].
%=# ax'bnLo Joj:yfk|lt sDo'lgi6
cfGbf]ngsf] tgfj Go"gLs/0f
g]kfndf k~rfot Joj:yf cGTokl5 sDo'lgi6 zlQmx¿ / ;+;bLo
nf]stGqaLr ulx/f] cljZjf; lyof] . s]xL ;d"x ;z:q ;+3if{tkm{ em'sfj /fVy]
eg] cGo zlQmx¿ sDo'lgi6x¿nfO{ nf]stGqlj/f]wL 7fGy] . dbg e08f/Ln] nf]stGq,
dfgjclwsf/, ax'bnLo k|lt:kwf{ / hgdtsf] ;DdfgnfO{ :jLsf/ ub}{ sDo'lgi6
cfGbf]ngnfO{ d"nwf/sf] nf]stflGqs /fhgLltdf :yflkt u/]kl5 o;n] /fHo /
sDo'lgi6 cfGbf]ngaLrsf] tgfj sd ul/ zflGtk"0f{ /fhgLlts k|lt:kwf{sf]
jftfj/0f lgdf{0f u¥of] .
%=$ @)$^ ;fnsf] hgcfGbf]ngkl5
/fhgLlts „'jLs/0f sd ug]{ k|of;
!(() sf] g]kfnsf] hgcfGbf]ng kl5 g]kfnL /fhgLlt cTolws
„'jLs[t cj:yfdf lyof] . /fhtGq ;dy{s, sf+u|];, laleGg jfdkGyL ;d'xx? tyf cGo
zlQmx¿aLr cljZjf; / k|lt:kwf{ rls{Psf] lyof] . dbg e08f/Ln] ;+jfb, ;+;bLo cEof;
tyf ;xsfo{nfO{ k|fyldstf lbP/ k|ltkIfsf] e"ldsfdf /xFbf klg nf]stflGqs
;+:yfx¿ ;'b[9 agfpg], ;+;bnfO{ ;+3if{ / ;xdltsf ;femf ynf] agfpg] tyf /fhgLlts
:yfloTj sfod ug]{ kIfdf e"ldsf v]Ng'eof] .
%=% sfo{stf{–g]t[TjaLrsf] b"/L
sd ug]{ cEof;
w]/} /fhgLlts bnx¿df g]t[Tj / sfo{stf{aLr b"/L a9\bf
c;Gtf]if / ;+u7gfTds tgfj pTkGg x'g] ub{5 . dbg e08f/L lgoldt ¿kdf lhNnf e|d0f,
k|lzIf0f, hge]63f6 tyf sfo{stf{ ;+jfbdf ;lqmo /xGy] . o;n] kf6L{leq æg]t[Tj
kx'FreGbf aflx/ 5Æ eGg] efjgf cGTo u¥of] . sfo{stf{sf] efjgf ;'Gg] / pgLx¿nfO{
lhDd]jf/L lbg] z}nLn] ;+u7gfTds c;Gtf]if Joj:yfkg ug{ ;xof]u k'¥ofof] .
%=^ lx+;fTds /fhgLlts ;+:s[ltsf]
ljsNk vf]Hg] k|of;
;g !(*) / !(()sf] b;sdf blIf0f Plzofsf w]/} sDo'lgi6
cfGbf]ngx¿ lx+;fTds ;+3if{tkm{ pGd'v lyP . g]kfndf klg ju{;+3if{ / qmflGtsf
gfddf lx+;fTds /fhgLlt plrt 7fGg] wf/x¿ lgs} alnof lyP . dbg e08f/Ln] hgdt,
lgjf{rg, ax'njfb / zflGtk"0f{ k|lt:kwf{nfO{ ;dfhjfb k|fKt ug]{ dfWodsf
¿kdf cl3 ;f/]kl5 o;n] g]kfnL /fhgLltdf lx+;fTds 6s/fjsf] ;Defjgf /f]Sg j}rfl/s
cfwf/ tof/ u¥of] .
%=&
/fli6«otf ;DaGwL tgfjdf ;Gt'lnt b[li6sf]0f
ef/t;Fusf] ;DaGw, /fli6«o :jfwLgtf tyf cfly{s lge{/tf
;DaGwL ljifodf g]kfnL /fhgLltdf tLj| efjgfTds tgfj /xFb} cfPsf] lyof] . dbg
e08f/Ln] /fi6«jfbnfO{ pu| /fi6«jfb jf ljb]zLlj/f]wL 3[0ffsf] ¿kdf xf]Og,
æ;dfgtf / :jfledfgdf cfwfl/t ;DaGwÆ sf ¿kdf JofVof u/]kl5 o;n] /fli6«otfsf]
d'2fnfO{ åGå e8\sfpg] dfWodeGbf /fli6«o Pstfsf] cfwf/ agfpg] k|of; u/]sf]
b]lvG5 .
%=* g]skf -dfn]_ / g]skf -dfS;{jfbL_ sf] PsLs/0fM
g]kfnsf] sDo'lgi6 cfGbf]ng nfdf] ;do;Dd ljeflht lyof].
j}rfl/s dte]b, g]t[Tj ;+3if{ tyf /0fgLlts c;xdltsf sf/0f ljleGg ;d"x ag]sf
lyP. dbg e08f/Ln] kf6L{ Pstfsf] cfjZostf dx;'; u/]/ j}rfl/s ax;, ;+jfb /
;xdltsf cfwf/df g]skf -dfn]_ / g]skf -dfS;{jfbL_ aLr PsLs/0fsf] g]t[Tj u/]s}
sf/0f g]skf -Pdfn]_ sf] lgdf{0f eosf] lyof].
of] PsLs/0f g]kfnL sDo'lgi6 cfGbf]ngdf P]ltxfl;s 36gf lyof] h:n] j}rfl/s
åGånfO{ ;+jfbdfkm{t ;dfwfg ug{ ;lsg] pbfx/0f k|:t't u¥of] -kf}8]n, @)^%s / v,
@)&*s / v laP;_.
%=( @)$& ;fnsf]
;+ljwfg lgdf{0f M
g]kfnsf] @)$^sf] hgcfGbf]ngkl5 gofF ;+ljwfg lgdf{0fsf]
k|lqmof ;'? eof]. ;+ljwfg lgdf{0fsf qmddf /fh;+:yf, nf]stGq, gful/s clwsf/ tyf
/fhgLlts ;+/rgfsf ljifodf ljleGg dte]b lyP. dbg e08f/Ln] nf]stflGqs ;+ljwfg
lgdf{0fsf kIfdf dxQ\jk"0f{ e"ldsf v]Nb} ax'bnLo nf]stGqnfO{ :jLsf/ ul/
hgclwsf/ / ;+j}wflgs zf;gnfO{ k|fyldstf lbPs} sf/0f @)$& ;fndf ;+laefg
Nofpg ;Dej ePsf] lyof] . Tof] ;+ljwfg lgdf{0f k|lqmof cfkm}+df /fhgLlts åGå
Joj:yfkgsf] Ps cg'kd pbfx/0f lyof]. Dbg e08f/Ln] ladltx?nfO{ bh{ u/fO{ yflt /fv]/
;+lawfg 3f]if0ff ug]{ ;xdlt ug{' ePsf] lyof] .
%=!) ax; / 5nkmndfkm{t ;dfwfg vf]Hg] z}nLM
dbg e08f/L v'nf ax;sf
kIfw/ ePs} sf/0f pxfn] ;+u7gleq nf]stflGqs ;+:sf/ ljsf; ug{ ;kmn x'g' ePsf]
lyof] . pxfsf s]xL ljz]if z}nLx¿ lyP . t];df ;a} kIfsf] s'/f ;'Gg], ax'ljsNk
vf]Hg], ts{ / tYo k|of]u ug]{, hgdtnfO{ cfwf/ dfGg], hf]lvd lng tof/ x'g], sfo{stf{nfO{
k|]l/t ug]{ -kf}8]n, @)^%s / v, @)&*s / v laP;_ .
hahsf] cjwf/0ff tTsfnLg cGt/f{li6«o
sDo'lgi6 cfGbf]ngsf] k/Dk/fut wf/0ffeGbf km/s lyof]. o;nfO{ :jLsf/ u/fpg'
r'gf}tLk"0f{ lyof]. t/ dbg e08f/Ln] hf]lvd p7fP/ gofF ljrf/ cl3 ;f/]s} sf/0f
pxfnfO{ b"/bzL{ g]tf dflgG5g\. pxfdf hgtfnfO{ k|]l/t ug]{ c;fwf/0f Ifdtf
lyof] . pxfsf] efif0f z}nL cToGt k|efjsf/L lyof]. pxf sl7g j}rfl/s ljifonfO{
klg ;/n efiffdf k|:t't ug{ ;Sg] ePsfn] hgtfnfO{ ;xh} nf]stflGqs ;dfhjfbtkm{
k|]l/t ug{' ePsf] lyof].
dbg e08f/L ;DjlGw laleGg ;Gbe{ ;fdfu|Lx?sf] -kf}8]n, @)^% /
@)&*_ cWoogbaf6 d'nt pxfsf lgDg g]t[TjbfoL u'0fx? kfO{of] h'g /fhgLlts /
;fdflhs tgfjx?sf]] ;kmn Aoj:yfkg / ¿kfGt/0fsfnflu clt cfjZos dflgG5 . lt x'g\,
-!_ OdfGbfl/tf / ;brl/qtf, -@_ eljiok|lt b"/b[li6 -lehg_, -#_ sfdk|ltsf]
k|lta4tf -sld6d]06_, -$_ w}o{ wf/0f ug]{ Ifdtf, -%_ c¿nfO{ cfkm\gf] ljrf/ /
Aojxf/sf] af6f]df lxF8fpg] Ifdtf, -^_ ;xgzLntf, -&_ lg0f{o ug]{ / u/]sf]
lg0f{odf c8\g] Ifdtf, -*_ hjfkmb]lxtf, -(_ kf/blz{tf, -!)_ hgkl/rfng /
gful/ssf] Ifdtf klxrfg u/L lhDd]jf/L lbg] / kl/rfng ug]{ tTk/tf / s'zntf, -!!_
;[hgzLntf, -!@_ clwsf/sf] ljs]Gb|Ls/0f / kl/0ffdsf] cg'udg ug]{ tTk/tf, / -!#_
cfnf]rgf ;'Gg] Ifdtf / cfnf]rgfaf6 ;'wfl/g] tTk/tf cflb .
g]kfnsf] /fhgLlts
Oltxf;df dbg e08f/Ln] k|:t't u/]sf] g]t[Tj z}nL s]jn kf6L{ ;~rfngdf ;Lldt lyPg,
a? ;fdflhs åGå Joj:yfkg, /fhgLlts tgfj Go"gLs/0f, j}rfl/s dte]bsf] ;dGjo
tyf ;+u7gfTds Pstf sfod ug]{ lbzfdf klg cToGt k|efjsf/L lyof] . ljz]iftM hahsf]
cjwf/0ffdfkm{t pxfn] g]kfnL sDo'lgi6 cfGbf]ngnfO{ Pp6f bnn] csf]{ bnnfO{ s7f]/ cf/f]k
nufpg], ;fgf ;fgf u'6 b8ful/ j}rfl/s 6s/fjug]{ cEof;af6 ;+jfb, ;xcl:tTj /
k|lt:kwf{Tds nf]stflGqs cEof;tkm{ pGd'v u/fpg' eof] -kf}8]n, @)^%s / v,
@)&*s / v laP;, e08f/L, @)%) laP;, g]skf Pdfn], @)%) laP;_.
OdfGbfl/tf / ;bfrfl/tfM dbg
e08f/Lsf] g]t[Tjsf] d'Vo cfwf/ g} JolQmut OdfGbfl/tf / /fhgLlts g}ltstf lyof] .
/fhgLlts g]t[Tjdf ljZjf;sf] ;+s6 pTkGg x'Fbf bnx? leq} / ;dfhdf klg c;Gtf]if,
cljZjf; / åGå a9\g] ub{5 . t/ e08f/Ln] cfkmgf] :jR5 5lj, ;fbuLk"0f{
hLjgz}nL / g}lts cfr/0fdfkm{t sfo{stf{ tyf hgtfdf e/f];f lgdf{0f ug{'ePsf] lyof]
. o;n] kf6L{leqsf] u'6x? larsf] cljZjf; sd ug{ / /fglglts tgfjnfO{ ;+jfbåf/f
;dfwfg ug{ ;xof]u k'¥ofPsf] lyof] -kf}8]n, @)^%s / v, @)&*s / v laP;,
e08f/L, @)%) laP;, g]skf Pdfn], @)%) laP;_.
eljiok|ltsf]
b"/b[li6M pxfn] tTsfnLg ljZj /fhgLlts kl/jt{g, ;f]leot ;+3sf] lj36g tyf
g]kfnL ;dfhsf] oyfy{nfO{ ljZn]if0f ub}{ æhgtfsf] ax'bnLo hgjfbÆ h:tf] gjLg
/fhgLlts b[li6sf]0f cl3 ;fg{' eof] . of] b"/b[li6n] u'6ut 6s/fj / j}rfl/s cGof]nsf]
;§f nf]stflGqs k|lt:kwf{ / ;xdltnfO{ k|fyldstf lbof] . kmn:j¿k bn leq dfq ge}
b];d} /fhgLlts „'jLs/0f sd ug{ tyf bL3{sfnLg zflGt / :yfloTjtkm{ dfu{lgb]{zg
ug{ d2t k'Uof] -lai6, @)*@ laP;_.
sfdk|ltsf] k|lta4tfM dbg e08f/L cToGt d]xgtL, cWoogzLn /
;+u7gk|lt ;dlk{t g]tf ePs} sf/0f pxfsf] g]t[Tj k|lt sfo{stf{df cg'zf;g / ljZjf;
ab9\/ uof] . kf6L{leqsf] c;Gt'li6 / ljjfb ;dfwfg ug{ pxfn] lg/Gt/ 5nkmn,
k|lzIf0f / j}rfl/s :ki6tfsf] dfWod ckgfpg' eof] -kf}8]n, @)^%s / v, @)&*s /
v laP;_.
w}o{ ug]{ IfdtfM /fhgLlts ;+3if{df pQ]hgf, cf/f]k–k|Tof/f]k
/ j}rfl/s cfqmd0f ;fdfGo g} xf] . t/ dbg e08f/Ldf w}o{k"j{s lj/f]lw cfjfh ;'Gg]
/ kl/l:yltnfO{ ;+odtfk"j{s ;DxfNg] Ifdtf lyof] -kf}8]n, @)^%s / v,
@)&*s / v laP;_. olx u'0fn] pxfnfO{ ljz]iftM kf6L{leq pTkGg j}rfl/s
dte]bnfO{ ;+jfb / ;xdltdf ¿kfGt/0f ug{ ;xof]u k'¥ofof] . åGå Joj:yfkgdf w}o{nfO{
dxTjk"0f{ u'0f dflgG5 .
c¿nfO{ cfˆgf] ljrf/ / Jojxf/sf] af6f]df lx+8fpg ;Sg] IfdtfM
pxfsf] efif0fsnf, tfls{s k|:t'lt / j}rfl/s :ki6tf lj/f]wL wf/sf dflg;nfO{ ;d]t
k|efljt agfpg] lyof] . plx Ifdtfn] pxfn] hahsf] cjwf/0ffnfO{ s]jn dflyaf6 hfl/
ul/g] cGt{kf6L{ lgb]{;g ge} j}rfl/s ax; / ;+jfbåf/f vfl/g] Aoaxfl/s bz{gsf]
?kdf :yflkt ug{ ;Sg' eof] -kf}8]n, @)^%s / v, @)&*s / v laP;_. o; k|sf/sf]
k|]/0ffbfoL g]t[Tjn] ;fdflhs tgfj sd ug{ / leGg leGg lrGtg / cjwf/0ff /fVg]
dflg;x?nfO{ klg ;femf p2]Zotkm{ pGd'v ug{ d2t ub{5 .
;xgzLntfM nf]stflGqs cEof;df km/s ljrf/sf] ;Ddfg cfjZos
x'G5 . dbg e08f/Ln] cfnf]rgf / j}rfl/s c;xdltnfO{ zq'tfsf] ¿kdf xf]Og, /fhgLlts
ljsf;sf] cfjZos c+zsf ¿kdf lng] ug{' ePsf] kfO{G5 -kf}8]n,
@)^%s / v / @)&*s / v_. oxL ;xgzLntfn] kf6L{leq j}rfl/s ax;sf] jftfj/0f
l;h{gf u¥of] / u'6Lo 6s/fjnfO{ lx+;fTds aGgaf6 /f]Sof] .
lg0f{o ug]{ / lg0f{odf
cl8u /xg] IfdtfM åGå Aoj:yfkgsf] Pp6f dxTjk"0f{ u'0f eg]sf] 7f];
kl/l:yltsf] ulx/f] laZn]if0f ul/ tTsfn lg0f{o lng] xf] . g]t[Tjn] ;dodf lg0f{o
lng ;s]g eg] åGå emg\ hl6n aGb}hfG5 -pk|]tL, @)&!, @)&^ laP;_. dbg
e08f/Ln] cfjZos ;dodf :ki6 lg0f{o lng ;Sg] Ifdtf b]vfpg' ePsf] /x]5 . ljz]iftM
ax'bnLo k|lt:kwf{nfO{ :jLsf/ ug]{ lg0f{o g]kfnsf] tTsfnLg sDo'lgi6 cfGbf]ngleq
ljjfbf:kb agfpg vf]lhP klg pxfn] To;df b[9tf b]vfO{ AofVof ub]{ hfg'eof] . o;n]
kf6L{nfO{ :ki6 lbzf k|bfg u¥of] / b]zdf ;s/fTds j}rfl/s jftfa/0f agfof] .
hjfkmb]lxtfM pxfn] g]t[TjnfO{ hgtfk|lt k"0f{ pQ/bfoL agfpg'k5{
eGg] dfGotf :yflkt ug{' eof] -pk|]tL, @)&!, @)&^ laP;_. ha g]t[Tj
hjfkmb]xL x'G5, ta /fhgLlts c;Gtf]if sd x'G5 / hgljZjf; a9\5 . kf6L{leq klg
g]t[Tjn] sfo{stf{sf] efjgf / ;'emfj ;'Gg'k5{ eGg] ;+:sf/ ljsf; ug{ pxfn] hf]8
lbPs} sf/0f bn k|lt sfo{stf{sf] :jfldTj / ckgTj a9]sf] lyof] .
kf/blz{tfM kf/bzL{
g]t[Tjn] cljZjf; Go"g ug{ / åGå ;dfwfgdf ;xof]u ub{5 . dbg e08f/Ln] hjhsf]
dfWodaf6 kf6L{ gLlt, ljrf/ / sfo{qmdnfO{ v'nf ax;sf] ljifo agfpg' ePsf] sf/0f
klxnf dfn] / kl5 Pdfn]n] cfkmgf] ar{:j sfod ug{ ;kmn ePsf lyP -pk|]tL,
@)&!, @)&^ laP;_.
hgkl/rfng tyf gful/ssf] Ifdtf klxrfg u/L lhDd]jf/L lbg]
IfdtfM /fhlglts åGå Aoj:yfkgsfnflu of] u'0fnfO{ clt dxTjk"0f{ dflgG5. pxfn]
;+u7g lj:tf/df o'jfx¿, a'l4hLjL, >lds tyf ljleGg ju{nfO{ Ofdtf cg';f/
lhDd]jf/L / cj;/ lbPsf] tYo dbg e08f/L :d[lt u|Gy -klxnf] / bf]>f] v08_ df
laleGg n]vsx?n] pNn]v ug{' ePsf] 5 -kf}8]n, @)^%s / v / @)&*s / v_ . dbg
e08f/Lsf] JolQmsf] Ifdtf klxrfg u/L lhDd]jf/L afF8kmfF8 ug]{ z}nLn] ;+u7gleq
;xeflutf / ckgTjsf] efjgf a9Ps} sf/0f c;Gt'li6 sd u/L Pstf ;'b[9 agfof] eGg]
pxfx?sf] lgrf]8 /x]5 .
;[hgzLntfM g]kfnsf]
sDo'lgi6 cfGbf]ngdf æhgtfsf] ax'bnLo hgjfbÆ cfkm}+df Ps ;[hgfTds /fhgLlts
cjwf/0ff lyof] -g]skf Pdfn], @)%) laP;_. o;n] lx+;fTds qmflGt / s7f]/
ju{;+3if{sf] ;§f zflGtk"0f{ k|lt:kwf{ / nf]stflGqs k|lqmofnfO{ hf]8 lbof]
. åGå ;dfwfgdf ;[hgfTds ;f]r cToGt dxTjk"0f{ x'G5, lsgls o;n] gofF ljsNk /
;femf cfwf/ vf]Hg d2t u5{ . o; cy{df dbg e08f/Lsf] hjh åGå Joj:yfkgsf] klg ;;St
dfWod xf] .
clwsf/sf] ljs]G›Ls/0f / kl/0ffdsf] cg'udg ug]{ tTk/tfM dbg
e08f/Ln] kf6L{ ;~rfngdf ;fd"lxs g]t[Tj / ;+u7gfTds k|0ffnLnfO{ dxTj lbPs}
sf/0f zlQm s]lG›t ;+3if{ / sfo{ut c;Gtf]if sd e} kf6L{ kl/rfng ultlzn ePsf] /x]5
. ;fy}, lg0f{o sfof{Gjogsf] lg/Gt/ cg'udgn] ;+u7gleq cg'zf;g / pQ/bfloTj sfod
ug{ ;xof]u k'¥ofPsf] tYo pxfaf/] laleGg AolStx?n] n]v]sf n]vx?df b]lvG5 -kf}8]n,
@)^%s / v / @)&*v_ .
cfnf]rgf ;'Gg] / To;af6
;'wfl/g] tTk/tfM pxfn] cfnf]rgfnfO{ g]t[Tjlj?4sf] xdnf geO{ ;'wf/sf] cj;/sf
¿kdf lng] ;+:sf/ ljsf; ug{' eof] h;n] kf6L{leq ;+jfbsf] ;+:s[lt lgdf{0f u¥of] -g]skf
Pdfn], @)%) laP;_. åGå Joj:yfkgdf æ;'g'jfOÆ cToGt dxTjk"0f{ tTj xf], lsgls
w]/} tgfj ;+jfbsf] cefjsf sf/0f rls{G5g\ .
^= lgisif{
dbg e08f/Ln] k|bz{g u/]sf u'0fx¿n] g]kfndf /fhgLlts
:yfloTj, j}rfl/s ;lxi0f'tf, ;+u7gfTds Pstf tyf ;fdflhs ;b\efj sfod ug{
dxTjk"0f{ e"ldsf v]n]sf lyP . pxfsf g]t[Tj ljz]iftfx¿ cfh klg g]kfndf
a9\bf] /fhgLlts „'jLs/0f, ;fdflhs tgfj, u'6Lo ;+3if{ tyf ljZjf; ;+s6 ;dfwfg ug{
cToGt ;fGble{s b]lvG5g\ . ljz]iftM ;+jfb, ;xcl:tTj, nf]stflGqs cEof; / pQ/bfoL
g]t[Tjk|ltsf] pxfsf] b[li6sf]0fn] jt{dfg g]kfnsf] åGå Joj:yfkg / zflGt lgdf{0f
k|lqmofnfO{ dxTjk"0f{ dfu{bz{g k|bfg ub{5 .
dbg e08f/Lsf] g]t[Tj z}nL ;+jfb, ;lxi0f'tf, j}rfl/s :ki6tf,
;fd"lxs lg0f{o / nf]stflGqs cEof;df cfwfl/t lyof] . pxfn] lx+;fTds
6s/fjeGbf /fhgLlts ax;, ;+u7gfTds Pstf / hgdtnfO{ k|fyldstf lbPs} sf/0f pxfn]
Joj:yfkg u/]sf åGåsf pbfx/0fx¿ cfh klg g]kfndf /fhgLlts „'jLs/0f, u'6Lo ;+3if{,
;fdflhs tgfj tyf nf]stflGqs ;+qmd0f Joj:yfkgsf nflu dxTjk"0f{ cWoogsf
ljifo ag]sf 5g\ .
åGå ;dfhsf] :jfefljs k|lqmof xf]. hxfF ljljwtf, ljrf/leGgtf
/ k|lt:kwf{ x'G5, ToxfF åGå klg x'G5. t/ åGånfO{ lx+;f, bdg / ljgfztkm{
n}hfg'eGbf nf]stflGqs k|lqmof, ;+jfb, jftf{ / ;xdltdfkm{t Joj:yfkg ug{' ;Eo
/fhgLlts ;+:s[ltsf] cfwf/ xf]. hgtfsf] ax'bnLo hgjfb oxL nf]stflGqs åGå
Joj:yfkgsf] dxTjk"0f{ /fhgLlts bz{g xf]. o;n] ax'bnLo k|lt:kwf{, dfgj
clwsf/, ljlwsf] zf;g, v'nf ;dfh, cfjlws lgjf{rg tyf hgdtsf] ;jf]{RrtfnfO{
:jLsf/ u/]/ /fhgLlts åGånfO{ ;+:yfut 9+un] ;dfwfg ug]{ af6f] k|:t't u/]sf] 5.
dbg e08f/Ln] g]kfnL sDo'lgi6 cfGbf]ngnfO{ nf]stflGqs lbzfdf
¿kfGt/0f ub}{ ;+jfb, ;xdlt / j}rfl/s :ki6tfsf] ;+:s[lt ljsf; u/]sf] b]lvof] .
lj/f]wL ljrf/nfO{ lgif]w ug]{ xf]Og, ax; / hgdtdfkm{t k|lt:kwf{ ug]{ nf]stflGqs
b[li6sf]0f k|:t't ug{eof].
dbg e08f/Lsf] g]t[Tjdf ;DkGg kf6L{ PsLs/0f, ;+ljwfg
lgdf{0fdf v]n]sf] e"ldsf tyf cfGtl/s dte]b ;dfwfgsf k|of;x¿ ;kmn åGå
Joj:yfkgsf pbfx/0f x'g\. pxfn] zlQm xf]Og, ts{Ù bdg xf]Og, ;+jfbÙ lx+;f xf]Og,
nf]stflGqs k|lt:kwf{nfO{ k|fyldstf lbg'ePsf] lyof] .
g]kfndf /fhgLlts „'jLs/0f, ;fdflhs c;dfgtf tyf ;+:yfut
cljZjf;sf aLr hahsf] nf]stflGqs d"No / dbg e08f/Lsf] ;+jfbd'vL g]t[Tj z}nL
cem ;fGble{s b]lvG5. /fli6«o Pstf, nf]stflGqs :yfloTj tyf zflGtk"0f{
/fhgLlts ;+:s[ltsf nflu hahn] k|:t't u/]sf] dfu{bz{g pkof]uL cfwf/ aGg ;S5. o;y{,
hah s]jn /fhgLlts l;4fGt dfq xf]Og, nf]stflGqs åGå Joj:yfkgsf] Jojxfl/s bz{g
klg xf]. dbg e08f/Lsf] ljrf/ / g]t[Tjn] g]kfnL /fhgLltdf ;xdlt, ;xcl:tTj /
nf]stflGqs k|lt:kwf{sf] gofF ;+:sf/ :yfkgf ug{ dxQ\jk"0f{ of]ubfg
k'¥ofPsf] lgisif{ lgsfNg ;lsG5.
;Gbe{
;fdfu|L
· lai6, d= -@)*@ laP;_, hahsf tLg bzs . sf7df08f}+M dbg e08f/L kmfu08];g .
· kf}8]n cf/= -@)^%s laP;_, g]kfnsf] sDo'lgi6 cfGbf]ng / dbg e08f/L .
sf7df08f}+M laWofyL{ k':ts e08f/ .
· kf}8]n cf/= -@)&*s laP;_, hgtfsf] ax'bnLo hgjfbM l;4fGt / Jojxf/ .
sf7df08f}+M hubDaf k|sf;g
· kf}8]n P= -;+=_ -@)^%v laP;_, dbg e08f/L :d[lt u|Gy -v08 !_ . pnf{af/LM dbg
e08f/L :d[lt k|lti7fg .
·
kf}8]n P= -;+=_ -@)&*v laP;_,
dbg e08f/L :d[lt u|Gy -v08 @_ . pnf{af/LM dbg e08f/L :d[lt k|lti7fg .
· g]kfn sDo'lgi6 kf6L{ -Pdfn]_, -@)%) la;+=_= hgtfsf] ax'bnLo hgjfbM l;4fGt /
sfo{qmd= sf7df8f}+M g]skf -Pdfn]_ s]G›Lo k|sfzg ljefu .
· e08f/L, dbg -@)%) la;+;_= hahsf] lbzfaf]w= sf7df8f}+M dbg e08f/L kmfp08];g
.
·
j]a/, DofS; -!(&*_= Osf]gf]dL
P08 ;f];fO6LM Pg cfp6nfOg ckm OG6/k|]l6e ;f]l;of]nf]hL -hL= /f]y / l;= ljl6r
-;+=_, cf]sNof08M o'lgel;{6L ckm SofnLkmf]gL{of k|]; .
· उप्रेती, विष्णु
राज (२०७१) । द्वन्द्व व्यवस्थापन । काठमाडौँ भृकुटी एकेडेमिक
पब्लीकेशन्स् .
· pk|]tL, lji0f'/fh -@)&^_, g]kfndf åGå ?kfGt/0fsf ;s; . sf7df8f}F M
g]kfn ;]G6/ km/ sG6]Dk//L l/;r{ .
· pk|]tL, lji0f'/fh -@)*!_, g]kfndf :yfgLo ;/sf/sf Goflos
;ldltsf ef]ufO{ / l;sfO{ . sf7df8f}F M b'uf{–zfGtf ;fdflhs ljsf; ;dfh .
· Coser, L. A. (1956). The
functions of social conflict. Free Press.
· Fisher, R, Ury, W., & Patton,
B. (2011), Getting to yes: Negotiating
agreement without giving in (third ed.). New York: Penguin Books.
· Galtung, J. (1996), Peace by
peaceful means: Peace and conflict, development and civilization. London: Sage
Publications.
· Marx, K. & Engels,
F. (2002), The communist manifesto. London: Penguin Books (Original work
published in 1848).
· Upreti, B. R. (2006). Armed
Conflict and Peace Process in Nepal: The Maoist Insurgency, Past Negotiation
and Opportunities for Conflict Transformation. New Delhi: Adroit Publishers.
· Upreti, B. R. (2009). Nepal
from War to Peace: Legacies of the past and hopes for future. New Delhi: Adroit
Publishers.
· Upreti, B. R. (2010).
Political change and challenges of Nepal: Reflection on armed conflict, peace
process and state building (Vol. 1 and 2). Saarbrucken: Lambert Academic
Publishing.
· Weber, M. (1978). Economy and
society: An outline of interpretive sociology (G. Roth & C. Wittich,
Eds.). University of California Press. (Original work published 1922).
[1] bf]nvf
lhNnfsf] d]n'+u ufpFkflnsf j8f g+ ! df hlGdPsf 8f= pk|]tLn] ;g\ @))! df
g]bNof{08sf] jfu]Gx]u]+g ljZjljBfnoaf6 åGå Joj:yfkgdf ljBfjfl/lw, ;g\ !((* df
;f]xL ljZjljBfnoaf6 1fg k|0ffnL Joj:yfkgdf :gftsf]Q/ / ;g !(($ df lqljljaf6
;dfh zf:q÷dfgj zf:qdf :gftsf]Q/ l8u|L xfl;n ug{'ePsf] 5 . nf]s;]jf cfof]uaf6 @)$& df klxnf] gDj/df
;xfos s[lif cy{ lj1 kbdf l;kmfl/; e} s]xL ;do ;'b'/ klZrdf~rn If]qLo l;+rfO lgb]{zgfnodf
sfo{/t /xL :yfoL ;/sf/L ;jfaf6 @)$( ;fndf cnlUuPsf 8f= pk|]tLn] ;g\ @))) b]lv #
aif{ a]nfotsf] ;/] ljZjfljBfno / nG8g ljZjljBfnosf] ls+U; sn]hdf cg';Gwfg tyf
k|fWofkg ug{'eof] . To;kl5 l:j; ljZjljBfnox?sf] ;+hfnn] $$ b]zdf ;+rfng u/]sf]
!@ jif]{ cjlwsf] cg';Gwfg kl/of]hgfsf] blIf0f Plzof ;+of]hs e} * aif{ / ;g\
@)@) dfr{b]lv # jif{ g]kfn ;/sf/sf] lyÍ 6\ofÍ gLlt cg';Gwfg k|lti7fgsf]
sfo{sf/L cWoIfsf] lhDd]jf/L ;Dxfn]sf 8f= pk|]tLsf ! bh{geGbf a9L låkIfLo /
ax'kIfLo ljsf; ;fem]bf/ ;+:yfx?df klg sfo{ u/]sf] cg'ej 5 . pxfFn] ljutdf nueu
@ bh{g cGt/f{li6«o cg';Gwfg s]Gb|x? / k|fl1s ;+:yfx?sf] ;Nnfxsf/, af]8{ ;b:o,
k|ltlglw / :jtGq ;dLIfssf] cg'ej klg xfl;n ug'{ ePsf] 5 . xfn;Dd 8f pk|]tLn] !)% j6f k':tsx?sf]
n]vg÷;Dkfbg tyf % bh{g hg{n cfl6{sn, %)) hlt kl/R5]b, sfo{kq tyf k|d'v /fli6«o
kqklqsfdf n]vx? k|sflzt ug{'ePsf] 5 . k]zfut sfd / ko{6sLo p2]Zon] clxn];Dd
ljZjsf !)@ j6f b]zx?sf] e|d0f ug{' ePsf pxfF xfn >LdtL 8f= od'gf 3n], 5f]/L
cl:dtf / 5f]/f co'Zfsf ;fy uf]bfj/L gkf j8f g—+ !@ l;len xf]D;–# df a:g'x'G5 .
No comments:
Post a Comment