Wednesday, September 2, 2026

 

ljk|]if0f lge{/tfaf6 pTkfbgzLn u|fdL0f cy{tGqsf] k'glg{df{0f tkm{

8f= lai0f'/fh pk|]tL

 

!+ laifo k|j];

 

g]kfnsf] clxn]sf] ljk|]if0fdf cfwfl/t cy{tGqaf6 pTkfbgd'vL :yfgLo cy{tGqsf] lasf; ug{' cfhsf] cfjZostf xf] . s'g} klg /fi6«sf] ;d[l4 To;n] slt >lds ljb]z k7fpF5 eGg]df xf]Og, cfˆg} e"lddf slt cj;/ l;h{gf ug{ ;S5 eGg]df lge{/ x'G5 .

ljut tLg bzsdf g]kfnsf] cy{tGqdf ;a}eGbf 7'nf] ;+/rgfut kl/jt{gdWo] Ps eg]sf] ljk|]if0f -l/ld6]G;_ sf] tLj| lj:tf/ xf]. nfvf}F g]kfnL gful/s /f]huf/sf] vf]hLdf vf8L d'n's, dn]l;of, blIf0f sf]l/of, hfkfg, o'/f]k tyf cGo b]zdf k'u]sf 5g\. pgLx¿n] k7fPsf] ljk|]if0fn] nfvf}F kl/jf/nfO{ ul/aLaf6 dfly klg pfPsf] 5, lzIff, :jf:Yo, cfjf; tyf pkef]udf ;'wf/ klg NofPsf] 5 . d'n'ssf] ljb]zL d'›f ;l~rlt tyf e'QmfgL ;Gt'ngnfO{ dha't agfpg dxTjk"0f{ e"ldsf klg v]n]sf] 5.  g]kfn /fi6« a}+s -@)@%_ sf cg';f/ ljk|]if0f clxn] g]kfnsf] s'n ufx{:y pTkfbgsf] em08} Ps ltxfO lx:;f ju6]sf] 5, h;n] g]kfnnfO{ ljZjs} ;a}eGbf ljk|]if0f–lge{/ cy{tGqdWo] Ps agfPsf] 5 .

 

of] pknlAwnfO{ c:jLsf/ ug{ ;lsFb}g. t/, o;sf] csf]{ kIf klg TolQs} uDeL/ klg 5 . g]kfnsf] u|fdL0f cy{tGq qmdzM cfˆg} pTkfbgdf cfwfl/t k|0ffnLaf6 aflx/ sdfPsf] cfodf cfwfl/t pkef]ud'vL cy{tGqdf ¿kfGt/0f x'Fb} uPsf] 5 . xhf/f}F ufpFdf v]tLof]Uo hldg afFem} 5g\, s[lif >dsf] cefj 5, k/Dk/fut k]zf / ;Lk nf]kf]Gd'v 5g\, :yfgLo ahf/df :jb]zL pTkfbgeGbf cfofltt j:t'sf] lx:;f a9\bf] 5, / cfly{s ultljlwsf] s]G› pTkfbg xf]Og, pkef]u aGb} uPsf] 5 . o;n] Pp6f df}lns k|Zg p7fpF5, s] s'g} b]zn] cfˆgf gful/sn] ljb]zdf sdfPsf] cfDbfgLdf dfq bL3{sfnLg cfly{s ;d[l4 xfl;n ug{ ;S5< o; n]vsf] d'Vo ts{ oxL xf] ls ljk|]if0f g]kfnsf] cy{tGqsf nflu cfjZos eP klg kof{Kt cj:yf x}g. ljk|]if0fn] cfly{s /fxt lbg ;S5, t/ o;n] cfTdlge{/ cy{tGq lgdf{0f ug{ ;Sb}g. g]kfnsf] bL3{sfnLg cfly{s eljio :yfgLo pTkfbg, u|fdL0f pBdzLntf, ;fdflhs k'FhL -;f];n Soflk6n_ / ;Ifd ;fd'bflos ;+:yfx¿sf] k'ghL{jgdf lge{/ /xg]5 . ca ljsf;sf] ax; s]jn k"FhL, ahf/ / k"jf{wf/df ;Lldt /xg' x'b}gÙ ;dfhleq ljBdfg ljZjf;, kf/:kl/s ;xof]u, ;fd"lxs pQ/bfloTj / :yfgLo ;+:yfut Ifdtfdfly klg ;dfg ¿kdf s]lG›t x'g'k5{.

 

ljsf;nfO{ cy{zf:qsf] dfq xf]Og, ;dfhzf:qsf] b[li6af6 klg a'‰g'kg]{ cfjZostf 5 . k/Dk/fut cy{zf:qn] ljsf;nfO{ ;fdfGotof k"FhL, >d, k|ljlw, nufgL / ahf/sf] lj:tf/;Fu hf]8]/ JofVof u{b5. t/ kl5Nnf kfFr bzsdf ljsf; cy{zf:q, ;dfhzf:q / ;+:yfut cy{zf:qsf ljåfgx¿n] cfly{s ljsf;sf] Pp6f km/flsnf] b[li6sf]0f k|:t't u/]sf 5g\. pgLx¿sf cg';f/ cy{tGq s]jn ahf/df x'g] lsga]rsf] kl/0ffd xf]OgÙ of] ;fdflhs ;DaGw, ;f+:s[lts dfGotf, ljZjf;, ;+:yf / /fhgLlts Joj:yf;Fu ulx/f];Fu hf]l8Psf] x'G5 .

 

sfn{ kf]nfGoL -Polanyi, !($$_ n] cfˆgf] rlr{t s[lt b u|]6 6«fG;kmd]{;gdf ahf/ ;dfheGbf aflx/ :jtGq ¿kdf ;~rfng x'g] k|0ffnL xf]Og, a? ;dfhleq æcGtlg{lxtæ -OSa]8]8_ k|0ffnL xf] eGg] ts{ k|:t't u/]sf 5g\. ahf/ ;kmn x'gsf nflu To;nfO{ ljZjf;, g}ltstf, ;fdflhs pQ/bfloTj / ;+:yfut ;+/rgfn] ;fy lbg'k5{. ahf/nfO{ ;dfhaf6 cnu ul/Fbf c;dfgtf, ;fdflhs lj36g / cfly{s cl:y/tf a9\g] ;Defjgf /xG5 .

 

o;} u/L 8un; gy{ -North, !(()_ n] cfly{s ;d[l4sf] d"n cfwf/ ;+:yf -OG:l6Ro';g_ nfO{ dfg]sf 5g\. pgsf cg';f/ ;+:yf eg]sf ;dfhsf æv]nsf lgodæ -?n ckm u]d_ x'g\. olb lgodx¿ :ki6, ljZj;gLo / lgikIf 5}gg\ eg] nufgL, pTkfbg / gjk|jt{g lbuf] x'g ;Sb}g.

 

gf]a]n k'/:sf/ ljh]tf cdTo{ ;]g -Sen, !(((_ n] ljsf;nfO{ cfo j[l4sf] ¿kdf dfq gx]/L dflg;sf] Ifdtf -Sofkfljln6L_, :jtGqtf -lkm|8d_ / cj;/ lj:tf/sf] k|lqmofsf ¿kdf kl/eflift u/]sf 5g\. o; b[li6sf]0fn] ljsf;nfO{ s]jn hLl8kLsf] j[l4 xf]Og, dflg;sf] hLjgsf] u'0f:t/ ;'wf/;Fu hf]85\ . log} ax;x¿af6 æ;fdflhs k'FhLæ -;f];n Soflk6n_sf] cjwf/0ff ljsf; eof].

 

lko/] af]/B' -Bourdieu, !(*^_, h]D; sf]nDofg -Coleman, !(**_ / /f]a6{ k'6\gd -Putnam, !((#Ù @)))_ n] ;fdflhs ;DaGw, kf/:kl/s ljZjf;, gful/s ;xeflutf / ;xof]uL ;~hfnnfO{ cfly{s ljsf;sf nflu ef}lts k"FhL;/x dxQ\jk0f{ dfg]. k'6\gdn] t cem cufl8 a9]/ æljZjf; ePsf] ;dfh wgL dfq x'Fb}g, Tof] ;dfh k|efjsf/L ¿kdf zf;g ug{ klg ;Ifd x'G5æ eGg] ts{ ;d]t k|:t't u/].

 

Plng/ cf]:6«f]d -Ostrom, !(()_ n] ;femf ;|f]t -sdg k|k6L{ l/;f];]{;_ sf] Joj:yfkgdf :yfgLo ;d'bfosf] e"ldsf af/] g]kfn / ef/tsf] ;d'bfosf] sfdsf] pbxf/0f ;lxt ljZj:t/d} k|dflft ul/g\. :yfgLo ;d'bfodf ljZjf;, ;femf lgod / pQ/bfloTj alnof] eP ;/sf/n] k|ToIf lgoGq0f gu/L klg jg, kfgL, r/g / cGo k|fs[lts ;|f]tsf] ;kmn Joj:yfkg ;Dej x'G5 eGg] pgsf] lgisif{ lyof].

 

g]kfnsf u|fdL0f ;dfhnfO{ a'‰g oL ;a} cjwf/0ffx¿ cToGt ;fGble{s 5g\. lsgeg] g]kfnsf] u|fdL0f cy{tGq s]jn v]t, jg, kz'kfng jf ahf/df dfq cfwfl/t lyPgÙ of] ;fdflhs ;DaGw, kf/:kl/s ;xof]u / ;fd'bflos ;+:yfx¿sf] alnof] hudf plePsf] lyof].

 

@= ;xsfo{df cfwfl/t u|fdL0f cy{tGqaf6 gub cy{tGqtkm{sf] ;+qmd0f

s]jn s]xL bzscl3;Dd g]kfnsf] clwsf+z u|fdL0f cy{tGq gubeGbf a9L kf/:kl/s ;xof]udf cfwfl/t lyof]. v]tLkftL, 3/ lgdf{0f, l;+rfO s'nf] dd{t, uf]/6f] af6f] agfpg], jg ;+/If0f ug]{, rf8kj{ cfof]hgf ug]{, ljkb\sf] ;fdgf ug]{ ;a} sfd ;fd"lxs >d / ;fdflhs pQ/bfloTjsf cfwf/df ;DkGg x'Gy].

kd{ k0ffnLn] gublagf >d cfbfg–k|bfg ;Dej agfPsf] lyof]. u7L k|0fnLn] ;fdflhs, wfld{s / cfly{s ultljlwnfO{ ;+:yfut cfwf/ lbof]. l9s'/ k|0fnLn] ;d'bfoleq art / C0fsf] Joj:yf u¥of]. cfdf ;d"x, jg pkef]Qmf ;d"x, l;+rfO pkef]Qmf ;ldlt, ;xsf/L ;+:yf / cGo :yfgLo ;+u7gx¿n] cfly{s dfq xf]Og, ;fdflhs ;'/Iffsf] e"ldsf;d]t lgjf{x u/].

 

clxn]sf] efiffdf oL ;a} ;+:yf jf:tjdf cfly{s ;+:yf lyP. logn] n]gb]g nfut -6«fGHofS;g s:6_ 36fpFy], >d pknAw u/fpFy], hf]lvd afF8\y], ljjfb ;dfwfg uy]{ / pTkfbgnfO{ ;Dej agfpFy]. s'g} ls;fgnfO{ v]t /f]Kg >lds cefj eP ufpFsf cGo kl/jf/ ;xof]u ug{ cfpFy]Ù ef]lnkN6 ToxL ls;fg csf]{sf] v]tdf k'UYof]. k};f vr{ gu/L pTkfbg ;Dej x'GYof]. o; k|0ffnLsf] s]G›df ljZjf; lyof]. lnlvt ;Demf}tf cfjZos kb}{gYof]Ù JolQmsf] k|lti7f g} p;sf] æhdfgtæ x'GYof]. ;fdflhs ;DaGw cfly{s ;DaGwsf] cfwf/ lyof].

 

t/ kl5Nnf tLg bzsdf tLj| >d cfk|jf;g;Fu} of] ;+/rgfdf ulx/f] kl/jt{g cfPsf] 5. ufpFsf clwsf+z o'jf ljb]z uPkl5 kd{ k0ffnL sdhf]/ eof]. ;fd"lxs >dsf] :yfg Hofnfbf/L >dn] lnof]. w]/} 7fpFdf Hofnfbf/ >lds;d]t gkfOg] cj:yf l;h{gf eof]. v]tLof]Uo hldg afFemf] /xg yfn]. ufpFdf j[4, dlxnf / afnaflnsf dfq a:g] k|j[lQ a9\of]. ;fd'bflos g]t[Tj sdhf]/ aGb} uof].

o;/L g]kfn lj:tf/} ;fdflhs cy{tGq -;f];n O{sf]gf]dL_ af6 gub–cfwfl/t pkef]ud'vL cy{tGq -Sof;a]; sGhD;g O{sf]gf]dL_ df kl/0ft x'Fb} uof].

 

#= u|fdL0f ¿kfGt/0fsf cb[Zo cfly{s nfutx¿

 

ljk|]if0fsf] a9\bf] k|jfxnfO{ xfdLn] k|foM ;kmntfsf] ;"rssf ¿kdf x]/]sf 5f}F. t/ o;sf] cb[Zo nfutaf/] ck]Iffs[t sd ax; ePsf] 5. ;a}eGbf klxn], s[lif pTkfbgdf lu/fj6 b]lvPsf] 5 . g]kfndf kof{Kt s[lif ;Defjgf x'Fbfx'Fb} klg vfBfGg, t/sf/L, kmnkm"n, b'UwhGo kbfy{ / df;';d]t cfoft al9/x]sf] 5. o;sf] d'Vo sf/0f hldgsf] cefj xf]OgÙ pTkfbg ug]{ >dzlQmsf] cefj xf].

 

bf];|f], u|fdL0f cy{tGq pTkfbgd'vLeGbf pkef]ud'vL aGb} uPsf] 5. ljb]zaf6 cfPsf] cfon] hLjg:t/df ;'wf/ NofPsf] eP klg To;sf] 7'nf] lx:;f 3/ lgdf{0f, pkef]u tyf cfofltt ;fdu|L vl/bdf vr{ x'g] u/]sf] 5. pTkfbgd"ns If]qdf nufgLsf] cg'kft ck]Iffs[t Go"g /x]sf] g]kfn /fi6« a}+s tyf ljZj a}+ssf ljleGg cWoogx¿n] b]vfPsf 5g\.

 

t];|f], u|fdL0f hg;f+lVos ;+/rgfdf ulx/f] kl/jt{g cfPsf] 5. o'jf hgzlQm aflxl/Pkl\5 ufpFdf j[4x¿sf] ;+Vof a9\b} uPsf] 5 . dlxnfn] v]tLb]lv kl/jf/ Joj:yfkg;Ddsf] bf]xf]/f]–t]xf]/f] lhDd]jf/L jxg ug{'k/]sf] 5 . o;n] dlxnfsf] of]ubfg a9fPsf] 5, t/ pgLx¿sf] sfo{af]em klg c:jfefljs ¿kdf a9]]sf] 5 .

rf}yf], k/Dk/fut 1fg k|0ffnL sdhf]/ x'Fb} uPsf] 5 . s[lif, kz'kfng, :yfgLo aLp, hn Joj:yfkg, jg ;+/If0f / :yfgLo ;Lk;DaGwL k':tfGt/0f cj?4 x'g yfn]sf] 5. ha ufpFdf o'jf g} 5}gg\ eg] cg'ejsf] x:tfGt0f s;nfO{ ug]{<

 

kfFrf}F, ;a}eGbf uDeL/ t/ sd rrf{ ePsf] kIf eg]sf] ;fdflhs k'FhLsf] Ifo xf]. ;fdflhs k'FhL a}+sdf hDdf x'g] /sd xf]OgÙ of] ;d'bfoleq ;l~rt x'g] ljZjf;, ;xsfo{ / ;femf pQ/bfloTj xf]. ha ;d'bfosf ;lqmo ;b:ox¿ nfdf] ;do;Dd cg'kl:yt x'G5g\, To:tf ;DaGwx¿ klg qmdzM sdhf]/ aGb} hfG5g\.

 

$= g]kfnsf] u|fdL0f ljsf;nfO{ gofF b[li6sf]0faf6 x]g]{ ;do eof]

 

g]kfnn] ljutsf bzsx¿df ;8s, ljB't\, ljBfno, :jf:Yo ;+:yf / ;~rf/ k"jf{wf/df pNn]vgLo k|ult u/]sf] 5 . oL pknlAwx¿ ljsf;sf nflu cToGt cfjZos lyP / cfufdL lbgdf klg /xg]5g\. t/ cfhsf] r'gf}tL k"jf{wf/ lgdf{0f dfq xf]OgÙ pTkfbgzLn ;dfh lgdf{0f xf]. ljsf;nfO{ rf/ k|sf/sf k'FhLx¿sf] ;+of]hgsf ¿kdf x]g{ ;lsG5 . tLx'gM

·     k|fs[lts k'FhL h:t} hldg, jg, kfgL / h}ljs ljljwtf.

·     ef}lts k'FhL h:t} ;8s, l;+rfO, pmhf{, k|ljlw / ljQLo nufgL.

·     dfgjLo k'FhL h:t}lzIff, :jf:Yo, ;Lk / gjk|jt{g Ifdtf.

 

t/ oL tLg} k|sf/sf k'FhL k|efjsf/L aGg ;fdflhs k'FhL ckl/xfo{ x'G5 . olb ;dfhdf ljZjf; 5}g, ;+:yf sdhf]/ 5g\, ;xsfo{sf] ;+:s[lt x/fpFb} uPsf] 5 / ;fd"lxs pQ/bfloTj ;dfKt x'Fb} uPsf] 5 eg] ef}lts nufgLsf] k|ltkmn klg ;Lldt /xG5.

 

o;}n] g]kfnsf] u|fdL0f cy{tGqsf] k'glg{df0f s[lif ;'wf/sf] dfq sfo{qmd xf]OgÙ of] ;+:yfut k'ghf{u/0f -O{G:6LRo';gn l/Go'Pjn_ sf] klg sfo{qmd xf]. :yfgLo ;/sf/, ;xsf/L ;+:yf, ls;fg pTkfbs ;d"x, ;fd'bflos jg pkef]Qmf ;d"x, l;+rfO ;ldlt, dlxnf ;d"x, o'jf Sna tyf gful/s ;+:yfx¿nfO{ pTkfbg / pBdzLntfsf] s]G›sf ¿kdf k'gM :yflkt ug{ cfjZos 5.

 

o; n]vsf] d"n ts{ oxL xf] ls g]kfnsf] cfly{s eljio ljb]zdf sfd ug]{ g]kfnLsf] ;+Vofn] xf]Og, g]kfnleq cj;/ l;h{gf ug]{ ;d'bfo / ;+:yfsf] Ifdtfn] lgwf{/0f ug]{5 . ljk|]if0fnfO{ ljsf;sf] clGtd uGtJo xf]Og, pTkfbgd"ns ¿kfGt/0fsf] dfWod agfpg ;Sg'k5{. cfly{s gLlt ca æslt ljk|]if0f cfof]<æ eGg] k|Zgdf dfq s]lG›t x'g ;Sb}gÙ æslt :yfgLo pTkfbg a9\of]<æ, æslt o'jf ufpFd} pBdL ag]<æ, æslt ;fd'bflos ;+:yf cfly{s ¿kdf ;Ifd eP<æ / æ;dfhleqsf] ljZjf; slt alnof] eof]<æ eGg] k|Zgx¿ ljsf; ax;sf] s]G›df cfpg'kg]{ a]nf cfPsf] 5 .

 

%= u|fdL0f g]kfnsf] ;dfhzf:q, /fhgLlts cy{zf:q / ;fdflhs k'FhLsf] k'ghf{u/0f

 

g]kfnsf] u|fdL0f ;+s6 s]jn s[lifsf] ;+s6 df1 xf]Og, of] ;fdflhs / ;+:yfut ;+s6 klg xf]. To;}n] u|fdL0f cy{tGqnfO{ k'ghL{ljt ug{ s[lif pTkfbg a9fpg' dfq kof{Kt x'Fb}gÙ ;dfhleq /x]sf] ljZjf;, ;xsfo{, ;fd'bflos ;+:yf / ;fdflhs pQ/bfloTjnfO{ klg k'ghL{ljt ug{'k5{.

 

ljsf;sf] ax;df xfdL k|foM ah]6, nufgL, k"jf{wf/ / ahf/sf] rrf{ u5f}{+. t/ s'g} klg ;dfhsf] cfly{s Ifdtf ToxfFsf] ;fdflhs ;DaGw, ;+:yfut u'0f:t/ / gful/sx¿sf] cfk;L ljZjf;;Fu klg plQs} hf]l8Psf] x'G5 . oxL sf/0fn] cfh ljZje/ ljsf; cy{zf:q, /fhgLlts cy{zf:q / ljsf; ;dfhzf:qn] ;fdflhs k'FhL -;f];n Soflk6n_ nfO{ ljsf;sf] rf}yf] cfwf/:tDesf ¿kdf :jLsf/ ug{ yfn]sf 5g\.

 

%=! ;fdflhs k'FhLM u|fdL0f cy{tGqsf] cb[Zo k"jf{wf/

 

s'g} klg ufpFdf ;8s, ljB't\, l;FrfO jf ahf/ x'g' cfjZos 5. t/ log} k"jf{wf/ ePsf b'O{ ufpFdWo] Pp6fn] pNn]vgLo cfly{s k|ult ug{ ;S5 eg] csf]{ ufpF lsg kl5 k5{< o;sf] pQ/ s]jn ef}lts k"jf{wf/df xf]Og, ;fdflhs ;+/rgfdf vf]Hg'k5{.

 

/f]a6{ k6\gfd -Putnam, !((#Ù @)))_ sf cg';f/ gful/saLrsf] ljZjf;, ;fd'bflos ;xeflutf, :jo+;]jL efjgf / ;xsfo{sf] ;+:s[ltn] ;dfhsf] cfly{s / /fhgLlts sfo{Ifdtf lgwf{/0f u5{. h]D; sf]nDofg -Coleman, !(**_n] ;fdflhs ;DaGwnfO{ pTkfbgzLn ;DklQ -k|8S6Le l/;f];]{;\_ sf] ¿kdf JofVof u/]sf 5g\ eg] lko/] af]/B' -Bourdieu, !(*^_ sf cg';f/ ;fdflhs ;~hfn :jo+ Pp6f k"FhL xf], h;n] JolQmnfO{ cfly{s cj;/ pknAw u/fpF5 .

 

g]kfnsf] u|fdL0f ;dfhdf ;fdflhs k'FhLsf] :j¿k lgs} ;d[4 lyof]. l5d]sLaLrsf] ljZjf;, cfkmGtaLrsf] ;xof]u, ufpFsf] ;fd"lxs lg0f{o k|0ffnL, wfld{s tyf ;f+:s[lts ;+:yfx¿, ;xsf/L, jg pkef]Qmf ;d"x, ls;fg ;d"x, cfdf ;d"x, o'jf Sna / k/Dk/fut Gofo k0ffnLn] cfly{s ultljlwnfO{ ;xh agfpFy].

oL ;a}nfO{ ;dfhzf:qsf] efiffdf cgf}krfl/s ;+:yf -O{g\kmd{n\ O{G:6LRo';g;\_ elgG5 . logsf] cl:tTj s'g} sfg'gdf n]lvPsf] gx'g ;S5, t/ Jojxf/df logn] cy{tGq ;~rfng ug]{ dxQ\jk"0f{ lgod lgdf{0f u/]sf x'G5g\.

 

pbfx/0fsf nflu, Pp6} ufpFsf ls;fgx¿n] Pp6} ;dodf wfg /f]Kg] lg0f{o ubf{ l;FrfO Joj:yfkg ;xh x'G5. ;fd"lxs ¿kdf dn jf aLp vl/b ubf{ nfut 36\5 . Pp6} a|fG8df pTkfbg laqmL ubf{ ahf/df k|lt:kwf{Tds Ifdtf a95 . ;xsf/Ldfkm{t art / C0f kl/rfng ubf{ a}+lsª kx'Fr gePsf ;d'bfon] klg pBd ug{ ;S5g\. oL ;a}sf] cfwf/ k};f xf]OgÙ ljZjf; xf].

 

cy{zf:qdf o;nfO{ n]gb]g nfut -6«fGHofS;gn s:6_ 36\g] k|lqmof elgG5 . ha ;dfhdf ljZjf; alnof] x'G5, sfg'gL ;Demf}tf, lgu/fgL, ljjfb ;dfwfg / hf]lvd Joj:yfkgsf] nfut 36\5 . kmn:j¿k pTkfbg a9\5, nufgLsf] jftfj/0f ;'wf/ x'G5 / pBdzLntf lj:tf/ x'G5 .

o; cy{df ;fdflhs k'FhL cb[Zo eP klg cfly{s b[li6n] cToGt zlQmzfnL k"jf{wf/ xf].

 

%=@ u|fdL0f g]kfnsf] /fhgLlts cy{zf:qM lsg ljsf; ;dfg ¿kdf x'g ;s]g<

 

g]kfnsf] u|fdL0f ljsf;sf] rrf{ ubf{ s]jn ahf/ jf s[lif pTkfbgnfO{ dfq x]g{' kof{Kt x'Fb}g. ljsf;nfO{ /fhgLlts cy{zf:qsf] b[li6af6 klg ljZn]if0f ug{'k5{. lsgeg] ljsf;sf cj;/x¿ ;dfhdf ;dfg ¿kdf ljt/0f ePsf 5}gg\.

 

g]kfndf hldgsf] cTolws v08Ls/0f, s[lif pTkfbgsf] ;fgf] cfsf/, ;Lldt l;+rfO ;'ljwf, sdhf]/ ahf/ kx'Fr, c;dfg k"jf{wf/, ;Lldt ljQLo kx'Fr tyf :yfgLo pBf]usf] Go"g ljsf;n] u|fdL0f cy{tGqnfO{ sdhf]/ agfPsf] 5 . oL ;d:ofx¿ k|fs[lts sf/0feGbf a9L gLltut / ;+:yfut sf/0fn] pTkGg ePsf x'g\.

 

ljut tLg bzsdf ljk|]if0fn] u|fdL0f ul/aL sd ug{ ;xof]u u/] klg o;n] pTkfbgd"ns ;+/rgfut ;'wf/nfO{ ck]lIft ult lbg ;s]g. lsgeg] cfly{s j[l4sf] 7"nf] lx:;f 3/]n' pTkfbgaf6 xf]Og, afXo cfDbfgLaf6 ;~rflnt eof]. o;n] Pp6f ljlrq cj:yf l;h{gf u¥of]. ufpFdf cfDbfgL a9\of] t/ pTkfbg 36\of]. 3/x¿ cfw'lgs ag] t/ v]t afFlemP. df]6/;fOsnsf] ;+Vof a9\of] t/ s[lifdf >ldssf] ;+Vof 36\of]. pkef]u lj:tf/ eof] t/ :yfgLo pBf]u lj:tf/ ePg.

sfn{ kf]nfGoL -!($$_ n] o:tf] cj:yfnfO{ æ;dfhaf6 cnu ePsf] ahf/æ -l8:O{Da]8]8 dfs]{6_ sf] ¿kdf j0f{g u/]sf lyP. ahf/ lj:tf/ eof], t/ To;nfO{ ;Gt'ngdf /fVg] ;fdflhs / ;+:yfut ;+/rgf ;dfg ultdf ljsl;t x'g ;s]g.

 

8un; gy{ -!(()_ n] ljsf;sf nflu ;+:yfut u'0f:t/nfO{ lg0ff{os dfg]sf 5g\. pgsf cg';f/ /fd|f] ;+:yf eg]sf] s]jn sfg'g dfq ePsf] ;+:yf xf]OgÙ Tof] ljZj;gLo, pQ/bfoL, kf/bzL{ / k"jf{g'dfg ug{ ;lsg] ;+:yf xf]. oxL ;Gbe{df g]kfnsf] ;+3Lo ;+/rgfn] :yfgLo ;/sf/nfO{ P]ltxfl;s cj;/ lbPsf] 5 . ca :yfgLo ;/sf/ s]jn ;]jf k|jfx ug]{ lgsfo xf]Og, :yfgLo cfly{s ljsf;sf] k|d'v ;+of]hs aGg'kg]{ cj:yf cfPsf] 5 . olb :yfgLo txn] s[lif, ko{6g, ;fgf pBf]u, ;xsf/L, ;Lk ljsf;, l8lh6n ;]jf / lghL nufgLnfO{ Pp6} :yfgLo ljsf; /0fgLltdf hf]8\g ;s] eg] u|fdL0f cy{tGqdf u'0ffTds kl/jt{g ;Dej 5 eGg] nfU5 dnfO{ .

 

%=# s]o/ Osf]gf]dLM u|fdL0f cy{tGqsf] pk]lIft cfwf/

 

g]kfnsf] u|fdL0f cy{tGqsf] csf]{ cToGt dxQ\jk"0f{ t/ sd rlr{t kIf xf] s]o/ Osf]gf]dL . cGt/f{li6«o >d ;+u7g -ILO, @)!*_ sf cg';f/ s]o/ Osf]gf]dL eGgfn] afnaflnsfsf] x]/rfx, j[4j[4fsf] ;]jf, la/fdLsf] :ofxf/, 3/ Joj:yfkg, vfgf ksfpg], kfgL Nofpg], bfp/f ;+sng ug]{, ;/;kmfO ug]{, efjgfTds ;xof]u ug]{ tyf ;d'bfodf ul/g] ljleGg cj}tlgs ;]jfx¿nfO{ hgfp5F .

oL sfdx¿ ahf/df laqmL x'Fb}gg\, To;}n] s"n ufx{:Yo pTkfbgdf u0fgf x'Fb}gg\. t/ log} sfdlagf s'g} klg cy{tGq ;~rfng x'g ;Sb}g. g]kfndf ljz]ifu/L dlxnfn] of] lhDd]jf/L jxg ub}{ cfPsf 5g\. k'?ifx¿ ljb]z uPkl5 dlxnfn] v]tLkftL, kz'kfng, afnaflnsfsf] lzIff, j[4j[4fsf] :ofxf/, 3/sf] cfly{s Joj:yfkg, ;fdflhs sfo{qmd tyf ;fd'bflos ;+:yfdf g]t[Tj;d]t Ps};fy ;DxfNg'k/]sf] 5 . o;n] dlxnfsf] ;fdflhs e"ldsf lj:tf/ t u/]sf] 5, t/ pgLx¿sf] sfo{af]em klg cTolws a9fPsf] 5 .  pgLx¿n] pTkfbgd"ns >d / k'g?Tkfbgd"ns -/Lk|f]8S6Le_ >d b'j} ug{'k/]sf] 5 .

 

cdTo{ ;]g -!(((_ n] ljsf;nfO{ dflg;sf] Ifdtf lj:tf/;Fu hf]8]sf5g\. olb dlxnfsf] clwsf+z ;do cj}tlgs >dd} vr{ x'G5 eg] pgLx¿sf] pBdzLntf, ;Lk ljsf;, g]t[Tj / cfo cfh{gsf cj;/ :jtM ;Lldt x'G5g\. o;}n] s]o/ Osf]gf]dLnfO{ ;fdflhs sNof0fsf] ljifo dfq xf]Og, cfly{s ljsf;sf] ljifosf ¿kdf lng'k5{. u|fdL0f If]qdf afn x]/rfx s]G›, j[4 ;]jf s]G›, ;'/lIft vfg]kfgL, :jR5 pmhf{, u'0f:t/Lo :jf:Yo ;]jf, >d art ug]{ k|ljlw tyf dlxnfd}qL s[lif pks/0fdf ul/g] nufgL jf:tjdf pTkfbsTj a9fpg] cfly{s nufgL xf]. o; k|sf/sf] nufgLn] dlxnfsf] ;do arfpF5, cfocfh{gsf cj;/ a9fpF5 / ;du| dfgj k'FhL ljsf;df ;sf/fTds k|efj kfb{5.

 

%=$ ;fd'bflos ;+:yfM g]kfnsf] 7"nf] k|lt:kwf{Tds nfesf] If]q

g]kfnsf w]/} ;kmn ljsf; sfo{qmdx¿sf] ljZn]if0f ubf{ Pp6f ;dfg ljz]iftf b]lvG5 Tof] xf] yfgLo ;d'bfosf] :jfldTj. ;fd'bflos jg sfo{qmd o;sf] pTs[i6 pbfx/0f xf]. ljZj a}+s, ljZj s[lif ;+u7g tyf Plng/ cf]:6«f]dh:tf ljåfgx¿n] g]kfnsf] ;fd'bflos jg Joj:yfkgnfO{ ljZjs} ;kmn ;fd'bflos ;|f]t Joj:yfkg df]8]ndWo] Ps dfg]sf 5g\. cfh b]ze/ xhf/f}F ;fd'bflos jg pkef]Qmf ;d"xn] jg ;+/If0f, h}ljs ljljwtf, cfocfh{g, dlxnf g]t[Tj / :yfgLo zf;gnfO{ ;'b[9 agfPsf 5g\.

o;}u/L b'Uw ;xsf/L, ;fgf art ;d"x, dlxnf ;d"x, ls;fg pTkfbs ;d"x tyf l;FrfO pkef]Qmf ;ldltx¿n] klg :yfgLo cy{tGqdf dxTjk"0f{ of]ubfg lbPsf 5g\. o;n] Pp6f :ki6 ;Gb]z s] lbG5 eg] g]kfnsf] ;a}eGbf 7"nf] ;DklQ dWo k|fs[lts ;|f]tsf] cnfjf ;d'bfo cfkm}+ g} xf].

 

t/ kl5Nnf jif{x¿df s]xL ;xsf/L ;+:yfdf b]lvPsf ljQLo clgoldttf, sdhf]/ ;'zf;g / kf/blz{tfsf] cefjn] ;fd'bflos ;+:yfdflysf] ljZjf;df wSsf k'u]sf] 5 . ljZjf; Psk6s u'd]kl5 k'gM :yflkt ug{ w]/} ;do nfU5. To;}n] cfufdL bzssf] r'gf}tL gofF ;+:yf agfpg] xf]OgÙ ePsf ;+:yfnfO{ ;Ifd, pQ/bfoL / kf/bzL{ agfpg] xf]. ;fd'bflos ;+:yfnfO{ cfw'lgs Joj:yfkg, l8lh6n n]vf k|0ffnL, Jofj;flos g]t[Tj, ljQLo cg'zf;g / ;fdflhs pQ/bfloTj;Fu hf8\g cfjZos 5.

 

%=% ahf/eGbf klg dxQ\jk"0f{ lsg x'G5 ;xsfo{<

 

ljut s]xL bzsdf ljsf; gLltdf ahf/nfO{ cTolws dxQ\j lbOof]. lg:;Gb]x, k|lt:kwf{, lghL nufgL / v'nf ahf/n] gjk|jt{g tyf cfly{s j[l4 a9fpg ;xof]u ub{5. t/ u|fdL0f g]kfnsf] ;Gbe{df ahf/n] dfq ;a} ;d:of ;dfwfg ug{ ;Sb}g. g]kfnsf clwsf+z ls;fg ;fgf hldg ePsf 5g\. pgLx¿n] JolQmut ¿kdf ahf/;Fu k|lt:kwf{ ug{ ;Sb}gg\. pgLx¿sf] pTkfbg ;fgf] x'G5, nfut a9L x'G5 / df]ntf]n ug]{ Ifdtf sdhf]/ x'G5 . olb ls;fgx¿ ;xsf/L jf pTkfbs ;d"xdf ;+ul7t eP eg] Pp6} a|fG8df pTkfbg laqmL ug{ ;S5g\, k|zf]wg pBf]u :yfkgf ug{ ;S5g\, 9'jfgL nfut 36fpg ;S5g\, lgof{t ahf/df k|j]z ug{ ;S5g\ / cfw'lgs k|ljlw ;femf ug{ ;S5g\. o;}n] ;fdflhs ;DaGw cfly{s k|lt:kwf{sf] ljsNk xf]OgÙ k|lt:kwf{nfO{ k|efjsf/L agfpg] cfwf/ xf].

 

dfOsn j'nss -Woolcock, !((*_ n] ljsf;sf nflu aG8Lª, la|lhª / lnª\lsª\ ;f];n Soflk6nsf] cjwf/0ff lbPsf 5g\. of] cjwf/0ff cg';f/ ;d'bfoleqsf] ljZjf;, ;d'bfoaLrsf] ;xsfo{ / ;d'bfo tyf ;/sf/ jf lghL If]qaLrsf] ;DaGw alnof] eof] eg] ljsf; lbuf] x'G5 . t];}n] g]kfnsf] u|fdL0f cy{tGqsf] k'glg{df{0fsf nflu oL tLg} k|sf/sf ;fdflhs k'FhL cfjZos 5g\.

 

^= cjsf]af6f] pTkfbgzLn ;dfh lgdf{0ftkm{

 

g]kfnsf] u|fdL0f ljsf;sf] bf];|f] r/0f ca s]jn ;8s, k'n / ejg lgdf{0fdf dfq ;Lldt /xg' x'b}g. cj cfufdL d"n sfd  pTkfbgzLn ;dfh lgdf{0fsf] x'g'k5{. o;sf nflu :yfgLo ;/sf/, lghL If]q, ;xsf/L, ljZjljBfno, cg';Gwfg ;+:yf, gful/s ;dfh / ;d'bfoaLr gofF ;fem]bf/L cfjZos 5.

ljsf;sf] s]G› æ;/sf/n] s] u¥of]<æ eGg] k|Zgaf6 æ;d'bfon] ;/sf/;Fu ldn]/ s] u¥of]<æ eGg] k|Zgtkm{ ;g{'k5{. ljZjf;, ;xsfo{, ;fd'bflos g]t[Tj, dlxnf ;zQmLs/0f, :yfgLo gjk|jt{g, kf/bzL{ ;+:yf / ;femf pQ/bfloTjdf cfwfl/t u|fdL0f cy{tGqn] dfq g]kfnnfO{ ljk|]if0fdf cTolws lge{/ cj:yfaf6 qmdzM cfTdlge{/ / pTkfbgd'vL cy{tGqtkm{ n}hfg ;S5 .

 

^=! ljk|]if0f lge{/tf, ljZjJofkL hf]lvd / g]kfnsf] j}slNks u|fdL0f ljsf; dfu{

 

g]kfnsf] cfly{s ofqfdf ljk|]if0fn] lglj{jfb ¿kdf P]ltxfl;s e"ldsf v]n]sf] 5. o;n] ul/aL 36fPsf] 5, nfvf}F kl/jf/sf] hLjg:t/ ;'wf/ u/]sf] 5, lzIff / :jf:Yodf kx'Fr lj:tf/ u/]sf] 5 tyf ljb]zL d'›f ;l~rltnfO{ dha't agfPsf] 5. t/ s'g} klg cfly{s pknlAwsf] d"NofÍg s]jn tTsfnLg nfesf cfwf/df dfq ug{ ;lsFb}g. bL3{sfnLg :yfloTj, pTkfbg Ifdtf, cfTdlge{/tf / eljiosf k':tfsf cj;/x¿nfO{ klg ;dfg dxQ\j lbg'k5{.

 

cfh g]kfnsf] d'Vo r'gf}tL oxL xf], ljk|]if0fnfO{ s;/L pkof]uL cfly{s ;|f]t agfpg] t/ To;}df lge{/ /xg] cj:yfaf6 s;/L aflx/ lg:sg]< ljk|]if0f cfkm}+ ;d:of xf]Og. ;d:of ta pTkGg x'G5 ha Pp6f b]zsf] cfly{s k0ffnLsf] k|d'v cfwf/ g} cfˆgf gful/sn] ljb]zdf sdfPsf] cfDbfgL aGg k'U5 . o:tf] cj:yfdf 3/]n' pTkfbg, /f]huf/L l;h{gf, cf}Bf]lusLs/0f, s[lif ¿kfGt/0f / :yfgLo pBdzLntfsf] ljsf; sdhf]/ x'g ;S5 .

g]kfn ca o:tf] df]8df k'u]sf] 5 hxfF ljk|]if0fnfO{ lj:yfkg ug]{ xf]Og, To;nfO{ pTkfbgzLn ¿kfGt/0fsf] ;fwg agfpFb} gofF cfly{s cfwf/ lgdf{0f ug{'kg]{ cfjZostf 5 .

 

ljk|]if0fdf cfwfl/t cy{tGq clxn] lgs} hf]lvdk"0f{ aGb} uPsf] 5 . g]kfnsf] ljk|]if0f cy{tGqsf] ;a}eGbf 7"nf] sdhf]/L o;sf] afXo lge{/tf xf]. ljb]zdf sfd ug]{ g]kfnL >ldsx¿sf] /f]huf/L g]kfnsf] lgoGq0fdf x'Fb}g. cGt/f{li6«o /fhgLlt, ljZj cy{tGq, >d ahf/, k|ljlw / cfk|jf;g gLltdf x'g] kl/jt{gn] g]kfnsf] cy{tGqnfO{ k|ToIf c;/ ug{ ;S5 .

 

dWok"j{sf] ;+s6 / laZj e"–/fhgLlts kl/jt{g g]kfnsf] ljk|]if0fsf]nflu hf]lvd b]lvPsf] 5 . g]kfnsf 7"nf] ;+Vofsf >ldsx¿ vf8L d'n'sx¿df sfo{/t 5g\. stf/, ;fpbL c/a, ;+o'Qm c/a Old/]6\;, s'j]t, cf]dfg / ax/fOgh:tf d'n'sx¿ g]kfnL >ldssf k|d'v uGtJo x'g\. oL b]zx¿sf] cy{tGq pmhf{ ahf/, ljz]if u/L t]n / Uof;;Fu glhsaf6 hf]l8Psf] 5 .

 

dWok"j{df a9\bf] tgfj, o'4, If]qLo zlQm ;+3if{, pmhf{ ahf/df ptf/r9fj tyf cGt/f{li6«o k|ltaGwx¿n] ToxfFsf] >d ahf/nfO{ k|efljt ug{ ;S5g\. g]kfnn] k|ToIf ¿kdf s'g} åGådf efu glnP klg To;sf] cfly{s c;/ ljk|]if0fdfkm{t g]kfn;Dd cfOk'U5 .

 

sf]le8 !( dxfdf/Ln] o;sf] :ki6 k|df0f lbPsf] lyof]. xhf/f}F g]kfnL >lds crfgs /f]huf/L u'dfP/ :jb]z kms{g afWo ePsf lyP. sltkosf] cfDbfgL 36\of], sltkosf] s/f/ ;dfKt eof] / w]/} kl/jf/ cfly{s ;+s6df k/]sf lyP. oBlk ljk|]if0f ck]IffeGbf l56f] k'gM a9\of], dxfdf/Ln] Pp6f dxTjk"0f{ kf7 l;sfof . Tof] xf] ljb]zL >d ahf/ ;w}F ;'lglZrt / ;'/lIft x'Fb}g.

 

ljZj >d ahf/df kl/jt{g cfpbf g]kfnn] r'gf}tL eU5 . g]kfnsf] k/Dk/fut j}b]lzs /f]huf/L d'VotM sd ;Lk ePsf >ldsdf cfwfl/t 5. lgdf{0f, ;'/Iff, 3/]n' sfd, ;]jf If]q / ;fdfGo >ddf g]kfnLx¿sf] 7"nf] pkl:ylt 5 . t/ ljZj >d ahf/ tLj| ultn] kl/jt{g eO/x]sf] 5 . :jrfng -c6f]d];g_, s[lqd af}l4stf -cfl6{lkml;Pn O{G6]lnh]G;\_, /f]af]l6S; / l8lh6n k|ljlwn] sd ;Lk ePsf >ldssf] dfunfO{ qmdzM k|efljt ul//x]sf 5g\. eljiodf cGt/f{li6«o >d ahf/n] s]jn >lds xf]Og, ;Lko'Qm >lds vf]Hg]5. hfkfg, blIf0f sf]l/of, o'/f]k tyf cGo ljsl;t cy{tGqx¿df j[4 hg;+Vof a9\b} uPsf]n] pgLx¿n] :jf:Yo ;]jf, k|ljlw, OlGhlgol/ª, s[lif k|ljlw, x]/rfx ;]jf / k|fljlws If]qdf bIf hgzlQm vf]lh/x]sf 5g\. o; ;Gbe{df g]kfnsf] r'gf}tL bf]xf]/f] b]lvG5 . Psflt/ b]zleqsf] pTkfbgzLn o'jf zlQm ljb]z uO/x]sf] 5Ù csf]{lt/ eljiosf] cGt/f{li6«o ahf/sf nflu cfjZos pRr ;Lk ljsf; ug{ g]kfn cem} k5fl8 g} 5. olb g]kfnn] s]jn ;:tf] >d lgof{tdf cfwfl/t gLlt g} hf/L /fVof] eg] bL3{sfndf k|lt:kwf{Tds Ifdtf sdhf]/ e} hl6n ;dZof pTkGg x'g ;S5. uGtJo d'n'ssf] hg;f+lVos kl/jt{g klg g]kfnsf] nflu csf]{ ;/f]sf/ aGb} u}/x]sf] 5 . of] cj:yf g]kfn dfq xf]Og, >lds lng] b]zx¿ hg;f+lVos kl/jt{gaf6 u'lh|/x]sfn] /f]hufl/sf cj;/x?t cfpg klg ;S5g\ t/ lt lbuf] gx'g ;S5g\.

hfkfg, blIf0f sf]l/of / o'/f]ksf w]/} b]zx¿ j[4 ;dfhdf ¿kfGt/0f eO/x]sf 5g\. o;n] eljiodf x]/rfx ;]jf, :jf:Yo ;]jf / bIf >ldssf] dfu a9fpg] ;Defjgf t 5 t/ s]lx b;s kl5 g]kfn g} olx cj:yfaf6 u'h|g] 5 . ptf vf8L d'n'sx¿df klg cfˆgf gful/snfO{ /f]huf/L lbg] gLlt cyf{t n]a/ g];gnfO{h];g al9/x]sf] 5 .  ;fy} xf ;asf; ePsf k|ljlwx?sf] k|of]un] vf; vf; If]qdf ljb]zL >ldssf] cfjZostf lgs} 36fpg] ;Defjgf a9b} uPsf]5. o;}n] g]kfnn] j}b]lzs /f]huf/LnfO{ :yfoL cfo >f]tsf] ?kdf x}g s]jn kl/jt{gzLn cj;/sf ¿kdf dfq a'lem /0fgLlt agfpg'k{b5 .

 

^=@ g]kfnsf] cfGtl/s hg;f+lVos r'gf}tL

 

ljk|]if0f / j}b]lzs /f]huf/Lsf] csf]{ dxTjk"0f{ k|efj g]kfnsf] cfGtl/s hg;f+lVos ;+/rgfdf b]lvPsf]5. w]/} u|fdL0f If]qdf clxn] o'jf hg;+Vof 36\b} uPsf] 5. sltko ufpFdf ljBfnodf ljBfyL{ ;+Vof 36]sf] 5, v]tL ug]{ hgzlQm sd ePsf] 5, j[4 hg;+Vof a9]sf] 5 / ;fd'bflos g]t[Tj sdhf]/ x'Fb} uPsf] 5 . o;nfO{ s]jn æhg;+Vof 36]sf]æ ;d:of eg]/ a'‰g' kof{Kt 5}g. of] cfly{s ;+/rgf;Fu hf]l8Psf] hl6n ;d:of xf]. ha ufpFaf5 pTkfbgzLn pd]/ ;d"x aflxl/G5, To;n] tLgj6f c;/ kfb{5M

klxnf],] pTkfbg Ifdtf 365 . bf];|f], :yfgLo ahf/ sdhf]/ x'G5 / t];|f], ;d'bfo ;~rfng ug]{ ;+:yfut Ifdtf sdhf]/ x'G5 . o;/L hg;f+lVos kl/jt{gn] cfly{s kl/jt{gnfO{ k|ToIf k|efljt kfb5{.

cj o'jfnfO{ g]kfnd} cj;/sf] >[hgf ug]{ /0fgLlt ckl/xfo{ e};s]sf] 5 . o'jfnfO{ ljb]z hfg g} /f]Sg' Jojxfl/s gLlt xf]Og. dflg;sf] ultzLntf :jfefljs k|lqmof xf]. t];}n] /fHosf] p2]Zo o:tf] x'g'k5{ ls dflg;nfO{ ljb]z hfg] afWotf xf]Og, s]jn ljsNk dfq agf];\. o;sf nflu g]kfnn] u|fdL0f If]qdf ;Ddfghgs / pTkfbgzLn cj;/ l;h{gf ug{' kb{5.

 

t]:sfnflu s[lifsf] k'g?Tyfg Ps xf] . ls;fgnfO{ k/Dk/fut v]tLaf6 Jofj;flos s[liftkm{ cfs{ifs ug]{ /0fgLlt x'g' kb{5 . g]kfnsf] s[lif cem} 7"nf] ;Defjgf ePsf] If]q xf]. t/ s[lif ca s]jn hLljsf]kfh{gsf] dfWod eP/ k'Ub}gÙ o;nfO{ Joj;fosf ¿kdf ljsf; ug{' clt cfjZos e};ss]sf] 5 . o;sf nfluM cfw'lgs k|ljlwsf] k|of]u, l;FrfO lj:tf/, s[lif ofGqLsLs/0f, pRr d"Nosf afnLdf s]lGb|t, h}ljs pTkfbg, s[lif k|zf]wg pBf]u, ahf/sf] ;'lglZrttf / ahf/;Fu k|ToIf hf]l8g] k0ffnLsf] lasf;, s[lif If]qsf] ;+/If0f, s[lif ;';f;g, cflb ;'lglZrt ug{ clt cfjZos 5.

 

o'jfnfO{ s[lifdf cfslif{t ug{ æls;fgæ eGg] ;fdflhs 5ljnfO{ kl/jt{g ug{'kb{5. cfw'lgs s[lif Ps Joj;fo, pBd / k|ljlwdf cfwfl/t If]q xf] eGg] wf/0ff ljsf; ug{'k{5. Hf:n] ubf{ o'jf s[lif pBdLnfO{ cfs[lift ug{ ;sf]; .

 

^=# u|fdL0f pBdzLntfsf] lj:tf/

 

u|fdL0f cy{tGq s[lif dfq xf]Og. g]kfnsf ufpFx¿df ko{6g, h8La'6L, kz'kfng, dT:okfng, x:tsnf, :yfgLo vfB pTkfbg, gjLs/0fLo pmhf{, l8lh6n ;]jf / ;fgf pBf]usf] 7"nf] ;Defjgf 5 . xfdLn] :yfgLo ;|f]tnfO{ :yfgLo d"No z[+vnf;Fu hf8]\g ;s]df ufpFd} /f]huf/L l;h{gf ug{ ;lsG5 .

 

pbfx/0fsf nflu, ;/sf/sf] ;lx gLlt / ;xof]u x"g] xf] eg] ls;fgn] sRrf b"w a]Rg'sf] ;§f :yfgLo b'Uw k|zf]wg pBf]u :yfkgf ug{ ;S5g\. ls;fgn] skmL, lrof jf kmnkm"n pTkfbg dfq xf]Og, k|zf]wg / a|flG8ª dfkm{t a9L cfDbfgL lng ;S5g\.

 

^=$ lkmtf{ ePsf cfk|jf;L kl/rngsf] cj;/

 

ljb]zaf6 kms]{sf g]kfnLx¿nfO{ cfly{s las;df s[lif pWold, Aodj;foLsf ?kdf lasf; ul/ /f]huf/Lsf] cj;/ >[hgf ug{ ;lsG5 . lsgls pgLx¿;Fu cGt/f{li6«o cg'ej x'G5, gofF k|ljlwsf] 1fg x'G5, art k"FhL x'G5, Joj:yfkg ;Lk, x'G5, cGt/f{li6«o ;Dks{ x'G5, cfTd laZjf; x'G5 . t];}n] /fHon] kms]{sf cfk|jf;LnfO{ pBdL agfpg] gLlt lng'k{b5. o;sf nflu /fHon] pBd :yfkgfdf ;xof]u, ;x'lnot C0f, Joj;fo k/fdz{, ahf/ kx'Fr, Aofj;fosfnflu ;xh jftfj/0f h:tf sfo{qmd cfjZos kb{5 .

 

&= ;fdflhs k'FhLnfO{ cfly{s gLltsf] s]G›df /fVg]

 

g]kfnsf] efjL u|fdL0f ljsf; s]jn ah]6 / of]hgfaf6 ;Dej x'Fb}g. To;sf nflu ;fdflhs ;DaGw / ;+:yfut IfdtfnfO{ ljsf;sf] s]G›df /fVg'kb{5 . ;fd'bflos jg, ;xsf/L, ls;fg ;d"x, dlxnf ;d"x, l;+rfO ;ldlt / :yfgLo ;+:yfx¿nfO{ cfw'lgs cfly{s ;+:yfdf ¿kfGt/0f ug{'kb{5 . o;sf nflu kf/blz{tf / ;'zf;g cToGt cfjZos 5 . sdhf]/ Joj:yfkg ePsf ;+:yfn] ljZjf; gi6 u5{g\ eg] ;Ifd ;+:yfn] cfly{s ¿kfGt/0f ;Dej agfpF5g\. o;}n] g]kfnsf] ljsf; /0fgLltdf Pp6f gofF dfGotf :yflkt x'g' kb{5 Tof] e] eg] ;fdflhs k'FhL klg cfly{s k'FhL xf] eGg] efjgf / dfGotf cEof; . ljZjf;, ;xsfo{ / ;fd"lxs Ifdtfdf ul/Psf] nufgLsf] k|ltkmn bL3{sfnLg x'G5 / o;df /fHpsf] ;xhLs/0f k"j{ ;t{ xf] .

 

;fdflhs k'FhLnfO{ cfly{s gLltsf] s]G›df /fVg]  a}sNk eg]sf] u|fdL0f ljsf;sf] gof d8]n g} xf] . g]kfnnfO{ ca o:tf] ljsf; df]8]n cfjZos 5 h;n] ljk|]if0fnfO{ c:jLsf/ ub}{g, t/ To;nfO{ /fli6«o pTkfbg Ifdtf;Fu hf]85 \. O:tf] df]9]nsf k|d'v cfwf/x¿ lgDg x'g ;S5g\M klxnf], pTkfbgzLn u|fdL0f cy{tGq, s[lif, jg, kz'kfng, ko{6g / :yfgLo pBf]unfO{ /f]huf/Lsf] cfwf/ agfpg].

bf];|f], ;Ifd :yfgLo ;+:yfsf] lasf; ug]{ h:df :yfgLo ;/sf/, ;xsf/L, ;fd'bflos ;+:yf / pTkfbs ;d"xnfO{ cfly{s ljsf;sf ;fem]bf/ agfpg]. t];|f], ;fdflhs k'FhLsf] ;+/If0f ug{ ljZjf;, ;xsfo{ / ;fd"lxs lhDd]jf/LnfO{ ljsf;sf] ;DklQsf ¿kdf :jLsf/ ug{]{. rf}yf], s]o/ Osf]gf]dLnfO{ dfGotf lbO{ dlxnfsf] cj}tlgs >dnfO{ cfly{s of]ubfgsf ¿kdf :jLsf/ ub}{ cfjZos ;]jf lj:tf/ ug]{ . kfFrf}F, o'jf pBdzLntf a9fO{ o'jfnfO{ s]jn j}b]lzs /f]huf/Lsf nflu tof/ ug]{ xf]Og, :jb]zd} cj;/ l;h{gf ug]{ Ifdtf ljsf; ug]{ . 5}6f}F, xl/t / lbuf] cy{tGqsf] ljsf;sf]nflu g]kfnsf] k|fs[lts ;DkbfnfO{ ;+/If0f ub}{ cfly{s cj;/df ¿kfGt/0 ug]{ . ;ftf}F, ljk|]if0fnfO{ nufgLdf ¿kfGt/0f ug]{ k0ffnL ljsf/ ul/ ljb]zaf6 cfPsf] k"FhLnfO{ pTkfbg, pBf]u / :yfgLo pBd;Fu hf]8g] .

 

*= lgisif{M

 

g]kfnnfO{ >d lgof{t ug]{ b]zaf6 cj;/ l;h{gf ug]{ b]z agfpg] gLlt to ul/ ;f]lx cg'?k sfd ug]{ . g]kfnsf] cfw'lgs cfly{s Oltxf;df ljk|]if0fsf] of]ubfg cToGt dxTjk"0f{ 5 . o;n] nfvf}F dflg;sf] hLjg kl/jt{g u/]sf] 5 / cy{tGqnfO{ l:y/tf lbPsf]5 . t/ ca g]kfnsf] nIo s]jn a9L ljk|]if0f leTof{pg] x'g' x'Fb}g. Bl3{sfnLg ;d[l4sf nflu g]kfnn] Pp6f sl7g t/ cfjZos ¿kfGt/0f ug{'Kb{5 . Tof] xf] g]kfnnfO{ >d lgof{tdf cfwfl/t cy{tGqaf6 pTkfbg / cj;/ l;h{gfdf cfwfl/t cy{tGqtkm{ ?kfGt/0f ug]{. o;sf] cy{ ljb]z hfg aGb ug{' xf]Og. o;sf] cy{ g]kfnleq klg To:tf cj;/ l;h{gf ug{' xf] hxfF o'jf cfˆgf] OR5f / ;Defjgfsf cfwf/df lg0f{o lng ;s"g\.

 

g]kfnsf] jf:tljs zlQm s]jn ljb]zdf /x]sf nfvf}F >lds xf]Ogg\Ù g]kfnsf] zlQm cfˆgf ufpF, ;d'bfo, ;+:yf, k|fs[lts ;|f]t / ;fdflhs ;DaGwx¿df klg 5 . eljiosf] g]kfnsf] cy{tGq Tolta]nf dfq alnof] x'g]5 ha ufpF pTkfbgsf s]G› aGg]5g\, o'jf cj;/sf nflu afWo eP/ xf]Og, ljsNksf cfwf/df lg0f{o ug]{5g\, dlxnfsf] cb[Zo >dnfO{ cfly{s d"No lbOg]5, ;fd'bflos ;+:yf ljsf;sf ;fem]bf/ aGg]5g\, / ;fdflhs ljZjf;nfO{ /fli6«o ;DklQsf ¿kdf a'lemg]5 . ljk|]if0fn] g]kfnnfO{ sl7g ;do kf/ ug{ ;xof]u u¥of]. ca g]kfnsf] r'gf}tL eg]sf] ljk|]if0fn] lbPsf] ;do / cj;/nfO{ pkof]u ub}{ cfˆg} pTkfbgzLn, ;dfj]zL / lbuf] cy{tGq lgdf{0f ug{' xf]. cGttM g]kfnsf] cfly{s eljio ljb]zaf6 cfpg] k};fsf] dfq xf]Og, g]kfnleq l;h{gf x'g] ljZjf;, ;xsfo{, 1fg / pBdzLntfsf] eljio x'g]5 .

 

;Gbe{ ;fdfu|L

 

Acemoglu, D., & Robinson, J. A. (2012). Why nations fail: The origins of power, prosperity and poverty. Crown Publishers.

Acharya, K. P. (2002). Twenty-four years of community forestry in Nepal. International Forestry Review, 4(2), 149–156.

Asian Development Bank. (2024). Asian development outlook 2024. Manila: Asian Development Bank.

Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In J. Richardson (Ed.), Handbook of theory and research for the sociology of education (pp. 241–258). Greenwood.

Central Bureau of Statistics. (2021). National population and housing census 2021: National report. Kathmandu: Government of Nepal.

Central Bureau of Statistics. (2023). Nepal living standards survey IV. Kathmandu: National Statistics Office, Government of Nepal.

Coleman, J. S. (1988). Social capital in the creation of human capital. American Journal of Sociology, 94, S95–S120.

Food and Agriculture Organization. (2023). The state of food and agriculture 2023: Revealing the true cost of food to transform agrifood systems. Rome: FAO.

Ghimire, A., & Upreti, B. R. (2014). Labour migration, remittance economy and rural transformation in Nepal. Kathmandu: Nepal Centre for Contemporary Research.

International Fund for Agricultural Development. (2023). Rural development report 2023. Rome: IFAD.

International Labour Organization. (2018). Care work and care jobs for the future of decent work. Geneva: International Labour Organization.

International Labour Organization. (2020). Labour migration in Nepal: A status report. Geneva: International Labour Organization.

National Planning Commission. (2024). The sixteenth plan (2024/25–2028/29). Kathmandu: Government of Nepal.

Nepal Rastra Bank. (2025). Current macroeconomic and financial situation of Nepal. Kathmandu: Nepal Rastra Bank.

North, D. C. (1990). Institutions, institutional change and economic performance. Cambridge University Press.

Ojha, H., Timsina, N., Kumar, C., Belcher, B., & Banjade, M. (2009). Community forestry in Nepal: A policy innovation for local livelihoods and governance. Journal of Forest and Livelihood, 8(1), 1–12.

Ostrom, E. (1990). Governing the commons: The evolution of institutions for collective action. Cambridge University Press.

Polanyi, K. (1944). The great transformation: The political and economic origins of our time. Beacon Press.

Portes, A. (1998). Social capital: Its origins and applications in modern sociology. Annual Review of Sociology, 24, 1–24.

Putnam, R. D. (1993). Making democracy work: Civic traditions in modern Italy. Princeton University Press.

Putnam, R. D. (2000). Bowling alone: The collapse and revival of American community. Simon & Schuster.

Rodrik, D. (2011). The globalization paradox: Democracy and the future of the world economy. W. W. Norton.

Sen, A. (1999). Development as freedom. Oxford University Press.

Shrestha, N. R. (1990). Landlessness and migration in Nepal. Westview Press.

Stiglitz, J. E. (2002). Globalization and its discontents. W. W. Norton.

United Nations Development Programme. (2024). Human development report 2023/24: Breaking the gridlock: Reimagining cooperation in a polarized world. New York: UNDP.

Upreti, B. R. (2008). Dispute settlement at the local level: Observations and lessons from Nepal. In D. N. Gellner & K. Hachhethu (Eds.), Local democracy in South Asia: Micro-processes of democratization in Nepal and its neighbours (pp. 150–174). New Delhi: Sage Publications.

Woolcock, M. (1998). Social capital and economic development: Toward a theoretical synthesis and policy framework. Theory and Society, 27, 151–208.

World Bank. (2023). Migration and development brief. Washington, DC: World Bank.

World Bank. (2024). Nepal development update: Unlocking Nepal’s growth potential. Washington, DC: World Bank.

 

No comments:

Post a Comment