ljk|]if0f lge{/tfaf6 pTkfbgzLn
u|fdL0f cy{tGqsf] k'glg{df{0f tkm{

8f= lai0f'/fh
pk|]tL
!+ laifo
k|j];
g]kfnsf] clxn]sf]
ljk|]if0fdf cfwfl/t cy{tGqaf6 pTkfbgd'vL :yfgLo cy{tGqsf] lasf; ug{' cfhsf]
cfjZostf xf] . s'g} klg /fi6«sf] ;d[l4 To;n] slt >lds ljb]z k7fpF5 eGg]df
xf]Og, cfˆg} e"lddf slt cj;/ l;h{gf ug{ ;S5 eGg]df lge{/ x'G5 .
ljut tLg
bzsdf g]kfnsf] cy{tGqdf ;a}eGbf 7'nf] ;+/rgfut kl/jt{gdWo] Ps eg]sf] ljk|]if0f -l/ld6]G;_
sf] tLj| lj:tf/ xf]. nfvf}F g]kfnL gful/s /f]huf/sf] vf]hLdf vf8L d'n's,
dn]l;of, blIf0f sf]l/of, hfkfg, o'/f]k tyf cGo b]zdf k'u]sf 5g\. pgLx¿n] k7fPsf]
ljk|]if0fn] nfvf}F kl/jf/nfO{ ul/aLaf6 dfly klg pfPsf] 5, lzIff, :jf:Yo, cfjf;
tyf pkef]udf ;'wf/ klg NofPsf] 5 . d'n'ssf] ljb]zL d'›f ;l~rlt tyf e'QmfgL
;Gt'ngnfO{ dha't agfpg dxTjk"0f{ e"ldsf klg v]n]sf] 5. g]kfn
/fi6« a}+s -@)@%_ sf cg';f/ ljk|]if0f clxn] g]kfnsf] s'n ufx{:y pTkfbgsf] em08}
Ps ltxfO lx:;f ju6]sf] 5, h;n] g]kfnnfO{ ljZjs} ;a}eGbf ljk|]if0f–lge{/
cy{tGqdWo] Ps agfPsf] 5 .
of]
pknlAwnfO{ c:jLsf/ ug{ ;lsFb}g. t/, o;sf] csf]{ kIf klg TolQs} uDeL/ klg 5 . g]kfnsf] u|fdL0f cy{tGq qmdzM cfˆg} pTkfbgdf cfwfl/t k|0ffnLaf6
aflx/ sdfPsf] cfodf cfwfl/t pkef]ud'vL cy{tGqdf ¿kfGt/0f x'Fb} uPsf] 5 . xhf/f}F
ufpFdf v]tLof]Uo hldg afFem} 5g\, s[lif >dsf] cefj 5, k/Dk/fut k]zf / ;Lk
nf]kf]Gd'v 5g\, :yfgLo ahf/df :jb]zL pTkfbgeGbf cfofltt j:t'sf] lx:;f a9\bf] 5,
/ cfly{s ultljlwsf] s]G› pTkfbg xf]Og, pkef]u aGb} uPsf] 5 . o;n] Pp6f df}lns
k|Zg p7fpF5, s] s'g} b]zn] cfˆgf gful/sn] ljb]zdf sdfPsf] cfDbfgLdf dfq bL3{sfnLg
cfly{s ;d[l4 xfl;n ug{ ;S5< o; n]vsf] d'Vo ts{ oxL xf] ls ljk|]if0f g]kfnsf]
cy{tGqsf nflu cfjZos eP klg kof{Kt cj:yf x}g. ljk|]if0fn] cfly{s /fxt lbg ;S5,
t/ o;n] cfTdlge{/ cy{tGq lgdf{0f ug{ ;Sb}g. g]kfnsf] bL3{sfnLg cfly{s eljio
:yfgLo pTkfbg, u|fdL0f pBdzLntf, ;fdflhs k'FhL -;f];n Soflk6n_ / ;Ifd ;fd'bflos
;+:yfx¿sf] k'ghL{jgdf lge{/ /xg]5 . ca
ljsf;sf] ax; s]jn k"FhL, ahf/ / k"jf{wf/df ;Lldt /xg' x'b}gÙ ;dfhleq
ljBdfg ljZjf;, kf/:kl/s ;xof]u, ;fd"lxs pQ/bfloTj / :yfgLo ;+:yfut
Ifdtfdfly klg ;dfg ¿kdf s]lG›t x'g'k5{.
ljsf;nfO{
cy{zf:qsf] dfq xf]Og, ;dfhzf:qsf] b[li6af6 klg a'‰g'kg]{ cfjZostf 5 . k/Dk/fut
cy{zf:qn] ljsf;nfO{ ;fdfGotof k"FhL, >d, k|ljlw, nufgL / ahf/sf]
lj:tf/;Fu hf]8]/ JofVof u{b5.
t/ kl5Nnf kfFr bzsdf ljsf; cy{zf:q, ;dfhzf:q / ;+:yfut cy{zf:qsf ljåfgx¿n]
cfly{s ljsf;sf] Pp6f km/flsnf] b[li6sf]0f k|:t't u/]sf 5g\. pgLx¿sf cg';f/
cy{tGq s]jn ahf/df x'g] lsga]rsf] kl/0ffd xf]OgÙ of] ;fdflhs ;DaGw, ;f+:s[lts
dfGotf, ljZjf;, ;+:yf / /fhgLlts Joj:yf;Fu ulx/f];Fu hf]l8Psf] x'G5 .
sfn{
kf]nfGoL -Polanyi,
!($$_ n] cfˆgf] rlr{t s[lt b u|]6 6«fG;kmd]{;gdf ahf/ ;dfheGbf aflx/ :jtGq ¿kdf
;~rfng x'g] k|0ffnL xf]Og, a? ;dfhleq æcGtlg{lxtæ -OSa]8]8_ k|0ffnL xf] eGg]
ts{ k|:t't u/]sf 5g\. ahf/ ;kmn x'gsf nflu To;nfO{ ljZjf;, g}ltstf, ;fdflhs
pQ/bfloTj / ;+:yfut ;+/rgfn] ;fy lbg'k5{. ahf/nfO{ ;dfhaf6 cnu ul/Fbf c;dfgtf,
;fdflhs lj36g / cfly{s cl:y/tf a9\g] ;Defjgf /xG5 .
o;} u/L 8un;
gy{ -North,
!(()_ n] cfly{s ;d[l4sf] d"n cfwf/ ;+:yf -OG:l6Ro';g_ nfO{ dfg]sf 5g\.
pgsf cg';f/ ;+:yf eg]sf ;dfhsf æv]nsf lgodæ -?n ckm u]d_ x'g\. olb lgodx¿ :ki6,
ljZj;gLo / lgikIf 5}gg\ eg] nufgL, pTkfbg / gjk|jt{g lbuf] x'g ;Sb}g.
gf]a]n
k'/:sf/ ljh]tf cdTo{ ;]g -Sen, !(((_ n] ljsf;nfO{ cfo j[l4sf] ¿kdf dfq gx]/L dflg;sf] Ifdtf
-Sofkfljln6L_, :jtGqtf -lkm|8d_ / cj;/ lj:tf/sf] k|lqmofsf ¿kdf kl/eflift u/]sf
5g\. o; b[li6sf]0fn] ljsf;nfO{ s]jn hLl8kLsf] j[l4 xf]Og, dflg;sf] hLjgsf] u'0f:t/
;'wf/;Fu hf]85\ . log} ax;x¿af6 æ;fdflhs k'FhLæ -;f];n Soflk6n_sf] cjwf/0ff
ljsf; eof].
lko/]
af]/B' -Bourdieu,
!(*^_, h]D; sf]nDofg -Coleman,
!(**_ / /f]a6{ k'6\gd -Putnam,
!((#Ù @)))_ n] ;fdflhs ;DaGw, kf/:kl/s ljZjf;, gful/s ;xeflutf / ;xof]uL
;~hfnnfO{ cfly{s ljsf;sf nflu ef}lts k"FhL;/x dxQ\jk0f{ dfg]. k'6\gdn] t
cem cufl8 a9]/ æljZjf;
ePsf] ;dfh wgL dfq x'Fb}g, Tof] ;dfh k|efjsf/L ¿kdf zf;g ug{ klg ;Ifd x'G5æ
eGg] ts{ ;d]t k|:t't u/].
Plng/
cf]:6«f]d -Ostrom,
!(()_ n] ;femf ;|f]t -sdg k|k6L{ l/;f];]{;_ sf] Joj:yfkgdf :yfgLo ;d'bfosf]
e"ldsf af/] g]kfn / ef/tsf] ;d'bfosf] sfdsf] pbxf/0f ;lxt ljZj:t/d}
k|dflft ul/g\. :yfgLo ;d'bfodf ljZjf;, ;femf lgod / pQ/bfloTj alnof] eP ;/sf/n]
k|ToIf lgoGq0f gu/L klg jg, kfgL, r/g / cGo k|fs[lts ;|f]tsf] ;kmn Joj:yfkg
;Dej x'G5 eGg] pgsf] lgisif{ lyof].
g]kfnsf
u|fdL0f ;dfhnfO{ a'‰g oL ;a} cjwf/0ffx¿ cToGt ;fGble{s 5g\. lsgeg] g]kfnsf]
u|fdL0f cy{tGq s]jn v]t, jg, kz'kfng jf ahf/df dfq cfwfl/t lyPgÙ of] ;fdflhs
;DaGw, kf/:kl/s ;xof]u / ;fd'bflos ;+:yfx¿sf] alnof] hudf plePsf] lyof].
@= ;xsfo{df cfwfl/t u|fdL0f
cy{tGqaf6 gub cy{tGqtkm{sf] ;+qmd0f
s]jn s]xL
bzscl3;Dd g]kfnsf] clwsf+z u|fdL0f cy{tGq gubeGbf a9L kf/:kl/s ;xof]udf cfwfl/t
lyof]. v]tLkftL, 3/ lgdf{0f,
l;+rfO s'nf] dd{t, uf]/6f] af6f] agfpg], jg ;+/If0f ug]{, rf8kj{ cfof]hgf ug]{,
ljkb\sf] ;fdgf ug]{ ;a} sfd ;fd"lxs >d / ;fdflhs pQ/bfloTjsf cfwf/df
;DkGg x'Gy].
kd{ k0ffnLn] gublagf >d
cfbfg–k|bfg ;Dej agfPsf] lyof]. u7L k|0fnLn] ;fdflhs, wfld{s / cfly{s
ultljlwnfO{ ;+:yfut cfwf/ lbof]. l9s'/ k|0fnLn] ;d'bfoleq art / C0fsf] Joj:yf
u¥of]. cfdf ;d"x, jg pkef]Qmf ;d"x, l;+rfO pkef]Qmf ;ldlt, ;xsf/L
;+:yf / cGo :yfgLo ;+u7gx¿n] cfly{s dfq xf]Og, ;fdflhs ;'/Iffsf]
e"ldsf;d]t lgjf{x u/].
clxn]sf]
efiffdf oL ;a} ;+:yf jf:tjdf cfly{s ;+:yf lyP. logn] n]gb]g nfut -6«fGHofS;g
s:6_ 36fpFy], >d pknAw u/fpFy], hf]lvd afF8\y], ljjfb ;dfwfg uy]{ /
pTkfbgnfO{ ;Dej agfpFy]. s'g} ls;fgnfO{ v]t /f]Kg >lds cefj eP ufpFsf cGo
kl/jf/ ;xof]u ug{ cfpFy]Ù ef]lnkN6 ToxL ls;fg csf]{sf] v]tdf k'UYof]. k};f vr{
gu/L pTkfbg ;Dej x'GYof]. o; k|0ffnLsf] s]G›df ljZjf; lyof]. lnlvt ;Demf}tf
cfjZos kb}{gYof]Ù JolQmsf] k|lti7f g} p;sf] æhdfgtæ x'GYof]. ;fdflhs ;DaGw
cfly{s ;DaGwsf] cfwf/ lyof].
t/ kl5Nnf
tLg bzsdf tLj| >d cfk|jf;g;Fu} of] ;+/rgfdf ulx/f] kl/jt{g cfPsf] 5. ufpFsf
clwsf+z o'jf ljb]z uPkl5 kd{ k0ffnL sdhf]/ eof]. ;fd"lxs >dsf] :yfg
Hofnfbf/L >dn] lnof]. w]/} 7fpFdf Hofnfbf/ >lds;d]t gkfOg] cj:yf l;h{gf
eof]. v]tLof]Uo hldg afFemf] /xg yfn]. ufpFdf j[4, dlxnf / afnaflnsf dfq a:g]
k|j[lQ a9\of]. ;fd'bflos g]t[Tj sdhf]/ aGb} uof].
o;/L g]kfn lj:tf/} ;fdflhs cy{tGq
-;f];n O{sf]gf]dL_ af6 gub–cfwfl/t pkef]ud'vL cy{tGq -Sof;a]; sGhD;g O{sf]gf]dL_
df kl/0ft x'Fb} uof].
#= u|fdL0f ¿kfGt/0fsf cb[Zo
cfly{s nfutx¿
ljk|]if0fsf]
a9\bf] k|jfxnfO{ xfdLn] k|foM ;kmntfsf] ;"rssf ¿kdf x]/]sf 5f}F. t/ o;sf]
cb[Zo nfutaf/] ck]Iffs[t sd ax; ePsf] 5. ;a}eGbf klxn], s[lif pTkfbgdf lu/fj6
b]lvPsf] 5 . g]kfndf
kof{Kt s[lif ;Defjgf x'Fbfx'Fb} klg vfBfGg, t/sf/L, kmnkm"n, b'UwhGo kbfy{
/ df;';d]t cfoft al9/x]sf] 5. o;sf]
d'Vo sf/0f hldgsf] cefj xf]OgÙ pTkfbg ug]{ >dzlQmsf] cefj xf].
bf];|f],
u|fdL0f cy{tGq pTkfbgd'vLeGbf pkef]ud'vL aGb} uPsf] 5. ljb]zaf6 cfPsf] cfon]
hLjg:t/df ;'wf/ NofPsf] eP klg To;sf] 7'nf] lx:;f 3/ lgdf{0f, pkef]u tyf cfofltt ;fdu|L vl/bdf vr{ x'g] u/]sf]
5. pTkfbgd"ns
If]qdf nufgLsf] cg'kft ck]Iffs[t Go"g /x]sf] g]kfn /fi6« a}+s tyf ljZj
a}+ssf ljleGg cWoogx¿n] b]vfPsf 5g\.
t];|f],
u|fdL0f hg;f+lVos ;+/rgfdf ulx/f] kl/jt{g cfPsf] 5. o'jf hgzlQm aflxl/Pkl\5
ufpFdf j[4x¿sf] ;+Vof a9\b} uPsf] 5 . dlxnfn] v]tLb]lv kl/jf/ Joj:yfkg;Ddsf]
bf]xf]/f]–t]xf]/f] lhDd]jf/L jxg ug{'k/]sf] 5 . o;n] dlxnfsf] of]ubfg a9fPsf] 5,
t/ pgLx¿sf] sfo{af]em klg c:jfefljs ¿kdf a9]]sf] 5 .
rf}yf],
k/Dk/fut 1fg k|0ffnL sdhf]/ x'Fb} uPsf] 5 . s[lif, kz'kfng, :yfgLo aLp, hn Joj:yfkg, jg ;+/If0f /
:yfgLo ;Lk;DaGwL k':tfGt/0f cj?4 x'g yfn]sf] 5. ha ufpFdf o'jf g} 5}gg\ eg] cg'ejsf] x:tfGt0f s;nfO{
ug]{<
kfFrf}F,
;a}eGbf uDeL/ t/ sd rrf{ ePsf] kIf eg]sf] ;fdflhs k'FhLsf] Ifo xf]. ;fdflhs
k'FhL a}+sdf hDdf x'g] /sd xf]OgÙ of] ;d'bfoleq ;l~rt x'g] ljZjf;, ;xsfo{ /
;femf pQ/bfloTj xf]. ha ;d'bfosf ;lqmo ;b:ox¿ nfdf] ;do;Dd cg'kl:yt x'G5g\,
To:tf ;DaGwx¿ klg qmdzM sdhf]/ aGb} hfG5g\.
$= g]kfnsf] u|fdL0f ljsf;nfO{
gofF b[li6sf]0faf6 x]g]{ ;do eof]
g]kfnn]
ljutsf bzsx¿df ;8s, ljB't\, ljBfno, :jf:Yo ;+:yf / ;~rf/ k"jf{wf/df
pNn]vgLo k|ult u/]sf] 5 . oL pknlAwx¿ ljsf;sf nflu cToGt cfjZos lyP / cfufdL
lbgdf klg /xg]5g\. t/ cfhsf] r'gf}tL k"jf{wf/ lgdf{0f dfq xf]OgÙ pTkfbgzLn
;dfh lgdf{0f xf]. ljsf;nfO{ rf/ k|sf/sf k'FhLx¿sf] ;+of]hgsf ¿kdf x]g{ ;lsG5 .
tLx'gM
·
k|fs[lts
k'FhL h:t} hldg, jg, kfgL / h}ljs ljljwtf.
·
ef}lts
k'FhL h:t} ;8s, l;+rfO, pmhf{, k|ljlw / ljQLo nufgL.
·
dfgjLo
k'FhL h:t}lzIff, :jf:Yo, ;Lk / gjk|jt{g Ifdtf.
t/ oL
tLg} k|sf/sf k'FhL k|efjsf/L aGg ;fdflhs k'FhL ckl/xfo{ x'G5 . olb ;dfhdf ljZjf; 5}g, ;+:yf sdhf]/ 5g\, ;xsfo{sf]
;+:s[lt x/fpFb} uPsf] 5 / ;fd"lxs
pQ/bfloTj ;dfKt x'Fb} uPsf] 5 eg] ef}lts nufgLsf] k|ltkmn klg ;Lldt /xG5.
o;}n]
g]kfnsf] u|fdL0f cy{tGqsf] k'glg{df0f s[lif ;'wf/sf] dfq sfo{qmd xf]OgÙ of]
;+:yfut k'ghf{u/0f -O{G:6LRo';gn l/Go'Pjn_ sf] klg sfo{qmd xf]. :yfgLo ;/sf/,
;xsf/L ;+:yf, ls;fg pTkfbs ;d"x, ;fd'bflos jg pkef]Qmf ;d"x, l;+rfO
;ldlt, dlxnf ;d"x, o'jf Sna tyf gful/s ;+:yfx¿nfO{ pTkfbg / pBdzLntfsf]
s]G›sf ¿kdf k'gM :yflkt ug{ cfjZos 5.
o; n]vsf]
d"n ts{ oxL xf] ls g]kfnsf] cfly{s eljio ljb]zdf sfd ug]{ g]kfnLsf]
;+Vofn] xf]Og, g]kfnleq cj;/ l;h{gf ug]{ ;d'bfo / ;+:yfsf] Ifdtfn] lgwf{/0f
ug]{5 . ljk|]if0fnfO{ ljsf;sf] clGtd uGtJo xf]Og, pTkfbgd"ns ¿kfGt/0fsf]
dfWod agfpg ;Sg'k5{. cfly{s gLlt ca æslt ljk|]if0f cfof]<æ eGg] k|Zgdf dfq
s]lG›t x'g ;Sb}gÙ æslt :yfgLo pTkfbg a9\of]<æ, æslt o'jf ufpFd} pBdL
ag]<æ, æslt ;fd'bflos ;+:yf cfly{s ¿kdf ;Ifd eP<æ / æ;dfhleqsf] ljZjf;
slt alnof] eof]<æ eGg] k|Zgx¿ ljsf; ax;sf] s]G›df cfpg'kg]{ a]nf cfPsf] 5 .
%= u|fdL0f g]kfnsf] ;dfhzf:q,
/fhgLlts cy{zf:q / ;fdflhs k'FhLsf] k'ghf{u/0f
g]kfnsf]
u|fdL0f ;+s6 s]jn s[lifsf] ;+s6 df1 xf]Og, of] ;fdflhs / ;+:yfut ;+s6 klg xf].
To;}n] u|fdL0f cy{tGqnfO{ k'ghL{ljt ug{ s[lif pTkfbg a9fpg' dfq kof{Kt x'Fb}gÙ
;dfhleq /x]sf] ljZjf;, ;xsfo{, ;fd'bflos ;+:yf / ;fdflhs pQ/bfloTjnfO{ klg
k'ghL{ljt ug{'k5{.
ljsf;sf] ax;df xfdL k|foM ah]6,
nufgL, k"jf{wf/ / ahf/sf] rrf{ u5f}{+. t/ s'g} klg ;dfhsf] cfly{s Ifdtf
ToxfFsf] ;fdflhs ;DaGw, ;+:yfut u'0f:t/ / gful/sx¿sf] cfk;L ljZjf;;Fu klg plQs}
hf]l8Psf] x'G5 . oxL sf/0fn] cfh ljZje/ ljsf; cy{zf:q, /fhgLlts cy{zf:q / ljsf;
;dfhzf:qn] ;fdflhs k'FhL -;f];n Soflk6n_ nfO{ ljsf;sf] rf}yf] cfwf/:tDesf ¿kdf
:jLsf/ ug{ yfn]sf 5g\.
%=! ;fdflhs k'FhLM u|fdL0f cy{tGqsf]
cb[Zo k"jf{wf/
s'g} klg
ufpFdf ;8s, ljB't\, l;FrfO jf ahf/ x'g' cfjZos 5. t/ log} k"jf{wf/ ePsf
b'O{ ufpFdWo] Pp6fn] pNn]vgLo cfly{s k|ult ug{ ;S5 eg] csf]{ ufpF lsg kl5 k5{<
o;sf] pQ/ s]jn ef}lts k"jf{wf/df xf]Og, ;fdflhs ;+/rgfdf vf]Hg'k5{.
/f]a6{ k6\gfd
-Putnam,
!((#Ù @)))_ sf cg';f/ gful/saLrsf] ljZjf;, ;fd'bflos ;xeflutf, :jo+;]jL efjgf /
;xsfo{sf] ;+:s[ltn] ;dfhsf] cfly{s / /fhgLlts sfo{Ifdtf lgwf{/0f u5{. h]D;
sf]nDofg -Coleman,
!(**_n] ;fdflhs ;DaGwnfO{ pTkfbgzLn ;DklQ -k|8S6Le l/;f];]{;\_ sf] ¿kdf JofVof
u/]sf 5g\ eg] lko/] af]/B' -Bourdieu, !(*^_ sf cg';f/ ;fdflhs ;~hfn :jo+ Pp6f k"FhL xf],
h;n] JolQmnfO{ cfly{s cj;/ pknAw u/fpF5 .
g]kfnsf]
u|fdL0f ;dfhdf ;fdflhs k'FhLsf] :j¿k lgs} ;d[4 lyof]. l5d]sLaLrsf] ljZjf;,
cfkmGtaLrsf] ;xof]u, ufpFsf] ;fd"lxs lg0f{o k|0ffnL, wfld{s tyf ;f+:s[lts
;+:yfx¿, ;xsf/L, jg pkef]Qmf ;d"x, ls;fg ;d"x, cfdf ;d"x, o'jf
Sna / k/Dk/fut Gofo k0ffnLn] cfly{s ultljlwnfO{ ;xh agfpFy].
oL
;a}nfO{ ;dfhzf:qsf] efiffdf cgf}krfl/s ;+:yf -O{g\kmd{n\ O{G:6LRo';g;\_ elgG5 . logsf] cl:tTj s'g} sfg'gdf n]lvPsf] gx'g ;S5, t/ Jojxf/df
logn] cy{tGq ;~rfng ug]{ dxQ\jk"0f{ lgod lgdf{0f u/]sf x'G5g\.
pbfx/0fsf
nflu, Pp6} ufpFsf ls;fgx¿n] Pp6} ;dodf wfg /f]Kg] lg0f{o ubf{ l;FrfO Joj:yfkg
;xh x'G5. ;fd"lxs ¿kdf dn jf aLp vl/b ubf{ nfut 36\5 . Pp6} a|fG8df pTkfbg
laqmL ubf{ ahf/df k|lt:kwf{Tds Ifdtf a95 . ;xsf/Ldfkm{t art / C0f kl/rfng ubf{
a}+lsª kx'Fr gePsf ;d'bfon] klg pBd ug{ ;S5g\. oL ;a}sf] cfwf/ k};f xf]OgÙ
ljZjf; xf].
cy{zf:qdf
o;nfO{ n]gb]g nfut -6«fGHofS;gn s:6_ 36\g] k|lqmof elgG5 . ha ;dfhdf ljZjf;
alnof] x'G5, sfg'gL ;Demf}tf, lgu/fgL, ljjfb ;dfwfg / hf]lvd Joj:yfkgsf] nfut 36\5
. kmn:j¿k
pTkfbg a9\5, nufgLsf] jftfj/0f ;'wf/ x'G5 / pBdzLntf lj:tf/ x'G5 .
o; cy{df ;fdflhs k'FhL cb[Zo eP
klg cfly{s b[li6n] cToGt zlQmzfnL k"jf{wf/ xf].
%=@ u|fdL0f g]kfnsf] /fhgLlts
cy{zf:qM lsg ljsf; ;dfg ¿kdf x'g ;s]g<
g]kfnsf]
u|fdL0f ljsf;sf] rrf{ ubf{ s]jn ahf/ jf s[lif pTkfbgnfO{ dfq x]g{' kof{Kt
x'Fb}g. ljsf;nfO{ /fhgLlts cy{zf:qsf] b[li6af6 klg ljZn]if0f ug{'k5{. lsgeg]
ljsf;sf cj;/x¿ ;dfhdf ;dfg ¿kdf ljt/0f ePsf 5}gg\.
g]kfndf
hldgsf] cTolws v08Ls/0f, s[lif pTkfbgsf] ;fgf] cfsf/, ;Lldt l;+rfO ;'ljwf,
sdhf]/ ahf/ kx'Fr, c;dfg k"jf{wf/, ;Lldt ljQLo kx'Fr tyf :yfgLo pBf]usf]
Go"g ljsf;n] u|fdL0f cy{tGqnfO{ sdhf]/ agfPsf] 5 . oL ;d:ofx¿ k|fs[lts sf/0feGbf
a9L gLltut / ;+:yfut sf/0fn] pTkGg ePsf x'g\.
ljut tLg
bzsdf ljk|]if0fn] u|fdL0f ul/aL sd ug{ ;xof]u u/] klg o;n] pTkfbgd"ns
;+/rgfut ;'wf/nfO{ ck]lIft ult lbg ;s]g. lsgeg] cfly{s j[l4sf] 7"nf] lx:;f
3/]n' pTkfbgaf6 xf]Og, afXo cfDbfgLaf6 ;~rflnt eof]. o;n] Pp6f ljlrq cj:yf
l;h{gf u¥of]. ufpFdf cfDbfgL a9\of] t/ pTkfbg 36\of]. 3/x¿ cfw'lgs ag] t/ v]t
afFlemP. df]6/;fOsnsf] ;+Vof a9\of] t/ s[lifdf >ldssf] ;+Vof 36\of]. pkef]u
lj:tf/ eof] t/ :yfgLo pBf]u lj:tf/ ePg.
sfn{
kf]nfGoL -!($$_ n] o:tf] cj:yfnfO{ æ;dfhaf6 cnu ePsf] ahf/æ -l8:O{Da]8]8 dfs]{6_
sf] ¿kdf j0f{g u/]sf lyP. ahf/ lj:tf/ eof], t/ To;nfO{ ;Gt'ngdf /fVg] ;fdflhs /
;+:yfut ;+/rgf ;dfg ultdf ljsl;t x'g ;s]g.
8un; gy{ -!(()_
n] ljsf;sf nflu ;+:yfut u'0f:t/nfO{ lg0ff{os dfg]sf 5g\. pgsf cg';f/ /fd|f]
;+:yf eg]sf] s]jn sfg'g dfq ePsf] ;+:yf xf]OgÙ Tof] ljZj;gLo, pQ/bfoL, kf/bzL{
/ k"jf{g'dfg ug{ ;lsg] ;+:yf xf]. oxL ;Gbe{df g]kfnsf] ;+3Lo ;+/rgfn]
:yfgLo ;/sf/nfO{ P]ltxfl;s cj;/ lbPsf] 5 . ca :yfgLo ;/sf/ s]jn ;]jf k|jfx ug]{ lgsfo xf]Og, :yfgLo
cfly{s ljsf;sf] k|d'v ;+of]hs aGg'kg]{ cj:yf cfPsf] 5 . olb :yfgLo txn] s[lif,
ko{6g, ;fgf pBf]u, ;xsf/L, ;Lk ljsf;, l8lh6n ;]jf / lghL nufgLnfO{ Pp6} :yfgLo
ljsf; /0fgLltdf hf]8\g ;s] eg] u|fdL0f cy{tGqdf u'0ffTds kl/jt{g ;Dej 5 eGg]
nfU5 dnfO{ .
%=# s]o/ Osf]gf]dLM u|fdL0f
cy{tGqsf] pk]lIft cfwf/
g]kfnsf]
u|fdL0f cy{tGqsf] csf]{ cToGt dxQ\jk"0f{ t/ sd rlr{t kIf xf] s]o/
Osf]gf]dL . cGt/f{li6«o >d ;+u7g -ILO, @)!*_ sf cg';f/ s]o/ Osf]gf]dL eGgfn] afnaflnsfsf]
x]/rfx, j[4j[4fsf] ;]jf, la/fdLsf] :ofxf/, 3/ Joj:yfkg, vfgf ksfpg], kfgL Nofpg], bfp/f ;+sng ug]{,
;/;kmfO ug]{, efjgfTds ;xof]u ug]{ tyf ;d'bfodf ul/g] ljleGg cj}tlgs ;]jfx¿nfO{
hgfp5F .
oL sfdx¿
ahf/df laqmL x'Fb}gg\, To;}n] s"n ufx{:Yo pTkfbgdf u0fgf x'Fb}gg\. t/ log}
sfdlagf s'g} klg cy{tGq ;~rfng x'g ;Sb}g. g]kfndf ljz]ifu/L dlxnfn] of]
lhDd]jf/L jxg ub}{ cfPsf 5g\. k'?ifx¿ ljb]z uPkl5 dlxnfn] v]tLkftL, kz'kfng,
afnaflnsfsf] lzIff, j[4j[4fsf] :ofxf/, 3/sf] cfly{s Joj:yfkg, ;fdflhs sfo{qmd
tyf ;fd'bflos ;+:yfdf g]t[Tj;d]t Ps};fy ;DxfNg'k/]sf] 5 . o;n] dlxnfsf] ;fdflhs
e"ldsf lj:tf/ t u/]sf] 5, t/ pgLx¿sf] sfo{af]em klg cTolws a9fPsf] 5 . pgLx¿n]
pTkfbgd"ns >d / k'g?Tkfbgd"ns -/Lk|f]8S6Le_ >d b'j} ug{'k/]sf] 5
.
cdTo{ ;]g
-!(((_ n] ljsf;nfO{ dflg;sf] Ifdtf lj:tf/;Fu hf]8]sf5g\. olb dlxnfsf] clwsf+z
;do cj}tlgs >dd} vr{ x'G5 eg] pgLx¿sf] pBdzLntf, ;Lk ljsf;, g]t[Tj / cfo
cfh{gsf cj;/ :jtM ;Lldt x'G5g\. o;}n] s]o/ Osf]gf]dLnfO{ ;fdflhs sNof0fsf]
ljifo dfq xf]Og, cfly{s ljsf;sf] ljifosf ¿kdf lng'k5{. u|fdL0f If]qdf afn
x]/rfx s]G›, j[4 ;]jf s]G›, ;'/lIft vfg]kfgL, :jR5 pmhf{, u'0f:t/Lo :jf:Yo
;]jf, >d art ug]{ k|ljlw tyf dlxnfd}qL s[lif pks/0fdf ul/g] nufgL jf:tjdf
pTkfbsTj a9fpg] cfly{s nufgL xf]. o; k|sf/sf] nufgLn] dlxnfsf] ;do arfpF5,
cfocfh{gsf cj;/ a9fpF5 / ;du| dfgj k'FhL ljsf;df ;sf/fTds k|efj kfb{5.
%=$ ;fd'bflos
;+:yfM g]kfnsf] 7"nf] k|lt:kwf{Tds nfesf] If]q
g]kfnsf
w]/} ;kmn ljsf; sfo{qmdx¿sf] ljZn]if0f ubf{ Pp6f ;dfg ljz]iftf b]lvG5 Tof] xf] yfgLo
;d'bfosf] :jfldTj. ;fd'bflos jg sfo{qmd o;sf] pTs[i6 pbfx/0f xf]. ljZj a}+s, ljZj
s[lif ;+u7g tyf Plng/ cf]:6«f]dh:tf ljåfgx¿n] g]kfnsf] ;fd'bflos jg
Joj:yfkgnfO{ ljZjs} ;kmn ;fd'bflos ;|f]t Joj:yfkg df]8]ndWo] Ps dfg]sf 5g\. cfh
b]ze/ xhf/f}F ;fd'bflos jg pkef]Qmf ;d"xn] jg ;+/If0f, h}ljs ljljwtf,
cfocfh{g, dlxnf g]t[Tj / :yfgLo zf;gnfO{ ;'b[9 agfPsf 5g\.
o;}u/L
b'Uw ;xsf/L, ;fgf art ;d"x, dlxnf ;d"x, ls;fg pTkfbs ;d"x tyf
l;FrfO pkef]Qmf ;ldltx¿n] klg :yfgLo cy{tGqdf dxTjk"0f{ of]ubfg lbPsf 5g\.
o;n] Pp6f :ki6 ;Gb]z s] lbG5 eg] g]kfnsf] ;a}eGbf 7"nf] ;DklQ dWo k|fs[lts
;|f]tsf] cnfjf ;d'bfo cfkm}+ g} xf].
t/ kl5Nnf
jif{x¿df s]xL ;xsf/L ;+:yfdf b]lvPsf ljQLo clgoldttf, sdhf]/ ;'zf;g /
kf/blz{tfsf] cefjn] ;fd'bflos ;+:yfdflysf] ljZjf;df wSsf k'u]sf] 5 . ljZjf; Psk6s
u'd]kl5 k'gM :yflkt ug{ w]/} ;do nfU5. To;}n] cfufdL bzssf] r'gf}tL gofF ;+:yf
agfpg] xf]OgÙ ePsf ;+:yfnfO{ ;Ifd, pQ/bfoL / kf/bzL{ agfpg] xf]. ;fd'bflos
;+:yfnfO{ cfw'lgs Joj:yfkg, l8lh6n n]vf k|0ffnL, Jofj;flos g]t[Tj, ljQLo
cg'zf;g / ;fdflhs pQ/bfloTj;Fu hf8\g cfjZos 5.
%=% ahf/eGbf
klg dxQ\jk"0f{ lsg x'G5 ;xsfo{<
ljut s]xL
bzsdf ljsf; gLltdf ahf/nfO{ cTolws dxQ\j lbOof]. lg:;Gb]x, k|lt:kwf{, lghL
nufgL / v'nf ahf/n] gjk|jt{g tyf cfly{s j[l4 a9fpg ;xof]u ub{5. t/ u|fdL0f
g]kfnsf] ;Gbe{df ahf/n] dfq ;a} ;d:of ;dfwfg ug{ ;Sb}g. g]kfnsf clwsf+z ls;fg
;fgf hldg ePsf 5g\. pgLx¿n] JolQmut ¿kdf ahf/;Fu k|lt:kwf{ ug{ ;Sb}gg\.
pgLx¿sf] pTkfbg ;fgf] x'G5, nfut a9L x'G5 / df]ntf]n ug]{ Ifdtf sdhf]/ x'G5 . olb
ls;fgx¿ ;xsf/L jf pTkfbs ;d"xdf ;+ul7t eP eg] Pp6} a|fG8df pTkfbg laqmL
ug{ ;S5g\, k|zf]wg pBf]u :yfkgf ug{ ;S5g\, 9'jfgL nfut 36fpg ;S5g\, lgof{t
ahf/df k|j]z ug{ ;S5g\ / cfw'lgs k|ljlw ;femf ug{ ;S5g\. o;}n] ;fdflhs ;DaGw
cfly{s k|lt:kwf{sf] ljsNk xf]OgÙ k|lt:kwf{nfO{ k|efjsf/L agfpg] cfwf/ xf].
dfOsn
j'nss -Woolcock,
!((*_ n] ljsf;sf nflu aG8Lª, la|lhª / lnª\lsª\ ;f];n Soflk6nsf] cjwf/0ff lbPsf 5g\.
of] cjwf/0ff cg';f/ ;d'bfoleqsf] ljZjf;, ;d'bfoaLrsf] ;xsfo{ / ;d'bfo tyf ;/sf/
jf lghL If]qaLrsf] ;DaGw alnof] eof] eg] ljsf; lbuf] x'G5 . t];}n] g]kfnsf]
u|fdL0f cy{tGqsf] k'glg{df{0fsf nflu oL tLg} k|sf/sf ;fdflhs k'FhL cfjZos 5g\.
^=
cjsf]af6f] pTkfbgzLn ;dfh lgdf{0ftkm{
g]kfnsf]
u|fdL0f ljsf;sf] bf];|f] r/0f ca s]jn ;8s, k'n / ejg lgdf{0fdf dfq ;Lldt /xg' x'b}g.
cj cfufdL d"n sfd pTkfbgzLn ;dfh
lgdf{0fsf] x'g'k5{. o;sf nflu :yfgLo ;/sf/, lghL If]q, ;xsf/L, ljZjljBfno,
cg';Gwfg ;+:yf, gful/s ;dfh / ;d'bfoaLr gofF ;fem]bf/L cfjZos 5.
ljsf;sf]
s]G› æ;/sf/n] s] u¥of]<æ eGg] k|Zgaf6 æ;d'bfon] ;/sf/;Fu ldn]/ s] u¥of]<æ
eGg] k|Zgtkm{ ;g{'k5{. ljZjf;, ;xsfo{, ;fd'bflos g]t[Tj, dlxnf ;zQmLs/0f,
:yfgLo gjk|jt{g, kf/bzL{ ;+:yf / ;femf pQ/bfloTjdf cfwfl/t u|fdL0f cy{tGqn] dfq
g]kfnnfO{ ljk|]if0fdf cTolws lge{/ cj:yfaf6 qmdzM cfTdlge{/ / pTkfbgd'vL
cy{tGqtkm{ n}hfg ;S5 .
^=! ljk|]if0f
lge{/tf, ljZjJofkL hf]lvd / g]kfnsf] j}slNks u|fdL0f ljsf; dfu{
g]kfnsf]
cfly{s ofqfdf ljk|]if0fn] lglj{jfb ¿kdf P]ltxfl;s e"ldsf v]n]sf] 5. o;n]
ul/aL 36fPsf] 5, nfvf}F kl/jf/sf] hLjg:t/ ;'wf/ u/]sf] 5, lzIff / :jf:Yodf
kx'Fr lj:tf/ u/]sf] 5 tyf ljb]zL d'›f ;l~rltnfO{ dha't agfPsf] 5. t/ s'g} klg
cfly{s pknlAwsf] d"NofÍg s]jn tTsfnLg nfesf cfwf/df dfq ug{ ;lsFb}g. bL3{sfnLg
:yfloTj, pTkfbg Ifdtf, cfTdlge{/tf / eljiosf k':tfsf cj;/x¿nfO{ klg ;dfg dxQ\j
lbg'k5{.
cfh
g]kfnsf] d'Vo r'gf}tL oxL xf], ljk|]if0fnfO{ s;/L pkof]uL cfly{s ;|f]t agfpg]
t/ To;}df lge{/ /xg] cj:yfaf6 s;/L aflx/ lg:sg]< ljk|]if0f cfkm}+ ;d:of
xf]Og. ;d:of ta pTkGg x'G5 ha Pp6f b]zsf] cfly{s k0ffnLsf] k|d'v cfwf/ g} cfˆgf
gful/sn] ljb]zdf sdfPsf] cfDbfgL aGg k'U5 . o:tf] cj:yfdf 3/]n' pTkfbg, /f]huf/L l;h{gf, cf}Bf]lusLs/0f,
s[lif ¿kfGt/0f / :yfgLo pBdzLntfsf] ljsf; sdhf]/ x'g ;S5 .
g]kfn ca
o:tf] df]8df k'u]sf] 5 hxfF ljk|]if0fnfO{ lj:yfkg ug]{ xf]Og, To;nfO{ pTkfbgzLn
¿kfGt/0fsf] ;fwg agfpFb} gofF cfly{s cfwf/ lgdf{0f ug{'kg]{ cfjZostf 5 .
ljk|]if0fdf
cfwfl/t cy{tGq clxn] lgs} hf]lvdk"0f{ aGb} uPsf] 5 . g]kfnsf] ljk|]if0f
cy{tGqsf] ;a}eGbf 7"nf] sdhf]/L o;sf] afXo lge{/tf xf]. ljb]zdf sfd ug]{
g]kfnL >ldsx¿sf] /f]huf/L g]kfnsf] lgoGq0fdf x'Fb}g. cGt/f{li6«o /fhgLlt,
ljZj cy{tGq, >d ahf/, k|ljlw / cfk|jf;g gLltdf x'g] kl/jt{gn] g]kfnsf]
cy{tGqnfO{ k|ToIf c;/ ug{ ;S5 .
dWok"j{sf]
;+s6 / laZj e"–/fhgLlts kl/jt{g g]kfnsf] ljk|]if0fsf]nflu hf]lvd b]lvPsf]
5 . g]kfnsf 7"nf] ;+Vofsf >ldsx¿ vf8L d'n'sx¿df sfo{/t 5g\. stf/, ;fpbL
c/a, ;+o'Qm c/a Old/]6\;, s'j]t, cf]dfg / ax/fOgh:tf d'n'sx¿ g]kfnL >ldssf
k|d'v uGtJo x'g\. oL b]zx¿sf] cy{tGq pmhf{ ahf/, ljz]if u/L t]n / Uof;;Fu
glhsaf6 hf]l8Psf] 5 .
dWok"j{df
a9\bf] tgfj, o'4, If]qLo zlQm ;+3if{, pmhf{ ahf/df ptf/r9fj tyf cGt/f{li6«o
k|ltaGwx¿n] ToxfFsf] >d ahf/nfO{ k|efljt ug{ ;S5g\. g]kfnn] k|ToIf ¿kdf s'g}
åGådf efu glnP klg To;sf] cfly{s c;/ ljk|]if0fdfkm{t g]kfn;Dd cfOk'U5 .
sf]le8 !( dxfdf/Ln] o;sf] :ki6 k|df0f lbPsf] lyof]. xhf/f}F g]kfnL
>lds crfgs /f]huf/L u'dfP/ :jb]z kms{g afWo ePsf lyP. sltkosf] cfDbfgL 36\of],
sltkosf] s/f/ ;dfKt eof] / w]/} kl/jf/ cfly{s ;+s6df k/]sf lyP. oBlk ljk|]if0f
ck]IffeGbf l56f] k'gM a9\of], dxfdf/Ln] Pp6f dxTjk"0f{ kf7 l;sfof . Tof]
xf] ljb]zL >d ahf/ ;w}F ;'lglZrt / ;'/lIft x'Fb}g.
ljZj
>d ahf/df kl/jt{g cfpbf g]kfnn] r'gf}tL eU5 . g]kfnsf] k/Dk/fut j}b]lzs
/f]huf/L d'VotM sd ;Lk ePsf >ldsdf cfwfl/t 5. lgdf{0f, ;'/Iff, 3/]n' sfd,
;]jf If]q / ;fdfGo >ddf g]kfnLx¿sf] 7"nf] pkl:ylt 5 . t/ ljZj >d
ahf/ tLj| ultn] kl/jt{g eO/x]sf] 5 . :jrfng -c6f]d];g_, s[lqd af}l4stf
-cfl6{lkml;Pn O{G6]lnh]G;\_, /f]af]l6S; / l8lh6n k|ljlwn] sd ;Lk ePsf
>ldssf] dfunfO{ qmdzM k|efljt ul//x]sf 5g\. eljiodf cGt/f{li6«o >d ahf/n]
s]jn >lds xf]Og, ;Lko'Qm >lds vf]Hg]5. hfkfg, blIf0f sf]l/of, o'/f]k tyf
cGo ljsl;t cy{tGqx¿df j[4 hg;+Vof a9\b} uPsf]n] pgLx¿n] :jf:Yo ;]jf, k|ljlw,
OlGhlgol/ª, s[lif k|ljlw, x]/rfx ;]jf / k|fljlws If]qdf bIf hgzlQm vf]lh/x]sf 5g\.
o; ;Gbe{df g]kfnsf] r'gf}tL bf]xf]/f] b]lvG5 . Psflt/ b]zleqsf] pTkfbgzLn o'jf
zlQm ljb]z uO/x]sf] 5Ù csf]{lt/ eljiosf] cGt/f{li6«o ahf/sf nflu cfjZos pRr ;Lk
ljsf; ug{ g]kfn cem} k5fl8 g}
5. olb g]kfnn] s]jn ;:tf] >d lgof{tdf cfwfl/t gLlt g} hf/L /fVof] eg] bL3{sfndf
k|lt:kwf{Tds Ifdtf sdhf]/ e} hl6n ;dZof pTkGg x'g ;S5. uGtJo d'n'ssf] hg;f+lVos
kl/jt{g klg g]kfnsf] nflu csf]{ ;/f]sf/ aGb} u}/x]sf] 5 . of] cj:yf g]kfn dfq
xf]Og, >lds lng] b]zx¿ hg;f+lVos kl/jt{gaf6 u'lh|/x]sfn] /f]hufl/sf cj;/x?t
cfpg klg ;S5g\ t/ lt lbuf] gx'g ;S5g\.
hfkfg,
blIf0f sf]l/of / o'/f]ksf w]/} b]zx¿ j[4 ;dfhdf ¿kfGt/0f eO/x]sf 5g\. o;n]
eljiodf x]/rfx ;]jf, :jf:Yo ;]jf / bIf >ldssf] dfu a9fpg] ;Defjgf t 5 t/
s]lx b;s kl5 g]kfn g} olx cj:yfaf6 u'h|g] 5 . ptf vf8L d'n'sx¿df klg cfˆgf
gful/snfO{ /f]huf/L lbg] gLlt cyf{t n]a/ g];gnfO{h];g al9/x]sf] 5 . ;fy} xf ;asf; ePsf k|ljlwx?sf] k|of]un] vf;
vf; If]qdf ljb]zL >ldssf] cfjZostf lgs} 36fpg] ;Defjgf a9b} uPsf]5. o;}n]
g]kfnn] j}b]lzs /f]huf/LnfO{ :yfoL cfo >f]tsf] ?kdf x}g s]jn kl/jt{gzLn
cj;/sf ¿kdf dfq a'lem /0fgLlt agfpg'k{b5 .
^=@ g]kfnsf]
cfGtl/s hg;f+lVos r'gf}tL
ljk|]if0f
/ j}b]lzs /f]huf/Lsf] csf]{ dxTjk"0f{ k|efj g]kfnsf] cfGtl/s hg;f+lVos
;+/rgfdf b]lvPsf]5. w]/} u|fdL0f If]qdf clxn] o'jf hg;+Vof 36\b} uPsf] 5. sltko
ufpFdf ljBfnodf ljBfyL{ ;+Vof 36]sf] 5, v]tL ug]{ hgzlQm sd ePsf] 5, j[4
hg;+Vof a9]sf] 5 / ;fd'bflos g]t[Tj sdhf]/ x'Fb} uPsf] 5 . o;nfO{ s]jn æhg;+Vof
36]sf]æ ;d:of eg]/ a'‰g' kof{Kt 5}g. of] cfly{s ;+/rgf;Fu hf]l8Psf] hl6n ;d:of
xf]. ha ufpFaf5 pTkfbgzLn pd]/ ;d"x aflxl/G5, To;n] tLgj6f c;/ kfb{5M
klxnf],] pTkfbg
Ifdtf 365 . bf];|f], :yfgLo ahf/ sdhf]/ x'G5 / t];|f], ;d'bfo ;~rfng ug]{
;+:yfut Ifdtf sdhf]/ x'G5 . o;/L hg;f+lVos kl/jt{gn] cfly{s kl/jt{gnfO{ k|ToIf
k|efljt kfb5{.
cj o'jfnfO{
g]kfnd} cj;/sf] >[hgf ug]{ /0fgLlt ckl/xfo{ e};s]sf] 5 . o'jfnfO{ ljb]z hfg g}
/f]Sg' Jojxfl/s gLlt xf]Og. dflg;sf] ultzLntf :jfefljs k|lqmof xf]. t];}n] /fHosf]
p2]Zo o:tf] x'g'k5{ ls dflg;nfO{ ljb]z hfg] afWotf xf]Og, s]jn ljsNk dfq agf];\.
o;sf nflu g]kfnn] u|fdL0f If]qdf ;Ddfghgs / pTkfbgzLn cj;/ l;h{gf ug{' kb{5.
t]:sfnflu
s[lifsf] k'g?Tyfg Ps xf] . ls;fgnfO{ k/Dk/fut v]tLaf6 Jofj;flos s[liftkm{
cfs{ifs ug]{ /0fgLlt x'g' kb{5 . g]kfnsf] s[lif cem} 7"nf] ;Defjgf ePsf]
If]q xf]. t/ s[lif ca s]jn hLljsf]kfh{gsf] dfWod eP/ k'Ub}gÙ o;nfO{ Joj;fosf
¿kdf ljsf; ug{' clt cfjZos e};ss]sf] 5 . o;sf nfluM cfw'lgs k|ljlwsf] k|of]u, l;FrfO
lj:tf/, s[lif ofGqLsLs/0f, pRr d"Nosf afnLdf s]lGb|t, h}ljs pTkfbg, s[lif
k|zf]wg pBf]u, ahf/sf] ;'lglZrttf / ahf/;Fu k|ToIf hf]l8g] k0ffnLsf] lasf;,
s[lif If]qsf] ;+/If0f, s[lif ;';f;g, cflb ;'lglZrt ug{ clt cfjZos 5.
o'jfnfO{
s[lifdf cfslif{t ug{ æls;fgæ eGg] ;fdflhs 5ljnfO{ kl/jt{g ug{'kb{5. cfw'lgs
s[lif Ps Joj;fo, pBd / k|ljlwdf cfwfl/t If]q xf] eGg] wf/0ff ljsf; ug{'k{5.
Hf:n] ubf{ o'jf s[lif pBdLnfO{ cfs[lift ug{ ;sf]; .
^=# u|fdL0f
pBdzLntfsf] lj:tf/
u|fdL0f
cy{tGq s[lif dfq xf]Og. g]kfnsf ufpFx¿df ko{6g, h8La'6L, kz'kfng, dT:okfng,
x:tsnf, :yfgLo vfB pTkfbg, gjLs/0fLo pmhf{, l8lh6n ;]jf / ;fgf pBf]usf] 7"nf]
;Defjgf 5 . xfdLn] :yfgLo ;|f]tnfO{ :yfgLo d"No z[+vnf;Fu hf8]\g ;s]df
ufpFd} /f]huf/L l;h{gf ug{ ;lsG5 .
pbfx/0fsf
nflu, ;/sf/sf] ;lx gLlt / ;xof]u x"g] xf] eg] ls;fgn] sRrf b"w
a]Rg'sf] ;§f :yfgLo b'Uw k|zf]wg pBf]u :yfkgf ug{ ;S5g\. ls;fgn] skmL, lrof jf
kmnkm"n pTkfbg dfq xf]Og, k|zf]wg / a|flG8ª dfkm{t a9L cfDbfgL lng ;S5g\.
^=$
lkmtf{ ePsf cfk|jf;L kl/rngsf] cj;/
ljb]zaf6
kms]{sf g]kfnLx¿nfO{ cfly{s las;df s[lif pWold, Aodj;foLsf ?kdf lasf; ul/ /f]huf/Lsf]
cj;/ >[hgf ug{ ;lsG5 . lsgls pgLx¿;Fu cGt/f{li6«o cg'ej x'G5, gofF k|ljlwsf]
1fg x'G5, art k"FhL x'G5, Joj:yfkg ;Lk, x'G5, cGt/f{li6«o ;Dks{ x'G5, cfTd
laZjf; x'G5 . t];}n] /fHon] kms]{sf cfk|jf;LnfO{ pBdL agfpg] gLlt lng'k{b5.
o;sf nflu /fHon] pBd :yfkgfdf ;xof]u, ;x'lnot C0f, Joj;fo k/fdz{, ahf/ kx'Fr,
Aofj;fosfnflu ;xh jftfj/0f h:tf sfo{qmd cfjZos kb{5 .
&= ;fdflhs
k'FhLnfO{ cfly{s gLltsf] s]G›df /fVg]
g]kfnsf]
efjL u|fdL0f ljsf; s]jn ah]6 / of]hgfaf6 ;Dej x'Fb}g. To;sf nflu ;fdflhs ;DaGw
/ ;+:yfut IfdtfnfO{ ljsf;sf] s]G›df /fVg'kb{5 . ;fd'bflos jg, ;xsf/L, ls;fg
;d"x, dlxnf ;d"x, l;+rfO ;ldlt / :yfgLo ;+:yfx¿nfO{ cfw'lgs cfly{s
;+:yfdf ¿kfGt/0f ug{'kb{5 . o;sf nflu kf/blz{tf / ;'zf;g cToGt cfjZos 5 . sdhf]/
Joj:yfkg ePsf ;+:yfn] ljZjf; gi6 u5{g\ eg] ;Ifd ;+:yfn] cfly{s ¿kfGt/0f ;Dej
agfpF5g\. o;}n] g]kfnsf] ljsf; /0fgLltdf Pp6f gofF dfGotf :yflkt x'g' kb{5 Tof]
e] eg] “;fdflhs
k'FhL klg cfly{s k'FhL xf]” eGg] efjgf / dfGotf cEof; . ljZjf;, ;xsfo{ /
;fd"lxs Ifdtfdf ul/Psf] nufgLsf] k|ltkmn bL3{sfnLg x'G5 / o;df /fHpsf]
;xhLs/0f k"j{ ;t{ xf] .
;fdflhs
k'FhLnfO{ cfly{s gLltsf] s]G›df /fVg] a}sNk eg]sf] u|fdL0f ljsf;sf] gof d8]n g}
xf] . g]kfnnfO{ ca o:tf] ljsf; df]8]n cfjZos 5 h;n] ljk|]if0fnfO{ c:jLsf/
ub}{g, t/ To;nfO{ /fli6«o pTkfbg Ifdtf;Fu hf]85 \. O:tf] df]9]nsf k|d'v cfwf/x¿
lgDg x'g ;S5g\M klxnf], pTkfbgzLn u|fdL0f cy{tGq, s[lif, jg, kz'kfng, ko{6g /
:yfgLo pBf]unfO{ /f]huf/Lsf] cfwf/ agfpg].
bf];|f],
;Ifd :yfgLo ;+:yfsf] lasf; ug]{ h:df :yfgLo ;/sf/, ;xsf/L, ;fd'bflos ;+:yf / pTkfbs
;d"xnfO{ cfly{s ljsf;sf ;fem]bf/ agfpg]. t];|f], ;fdflhs k'FhLsf] ;+/If0f
ug{ ljZjf;, ;xsfo{ / ;fd"lxs lhDd]jf/LnfO{ ljsf;sf] ;DklQsf ¿kdf :jLsf/
ug{]{. rf}yf], s]o/ Osf]gf]dLnfO{ dfGotf lbO{ dlxnfsf] cj}tlgs >dnfO{ cfly{s
of]ubfgsf ¿kdf :jLsf/ ub}{ cfjZos ;]jf lj:tf/ ug]{ . kfFrf}F, o'jf pBdzLntf
a9fO{ o'jfnfO{ s]jn j}b]lzs /f]huf/Lsf nflu tof/ ug]{ xf]Og, :jb]zd} cj;/
l;h{gf ug]{ Ifdtf ljsf; ug]{ . 5}6f}F, xl/t / lbuf] cy{tGqsf] ljsf;sf]nflu g]kfnsf]
k|fs[lts ;DkbfnfO{ ;+/If0f ub}{ cfly{s cj;/df ¿kfGt/0 ug]{ . ;ftf}F, ljk|]if0fnfO{
nufgLdf ¿kfGt/0f ug]{ k0ffnL ljsf/ ul/ ljb]zaf6 cfPsf] k"FhLnfO{ pTkfbg,
pBf]u / :yfgLo pBd;Fu hf]8g] .
*= lgisif{M
g]kfnnfO{
>d lgof{t ug]{ b]zaf6 cj;/ l;h{gf ug]{ b]z agfpg] gLlt to ul/ ;f]lx cg'?k
sfd ug]{ . g]kfnsf] cfw'lgs cfly{s Oltxf;df ljk|]if0fsf] of]ubfg cToGt
dxTjk"0f{ 5 . o;n] nfvf}F dflg;sf] hLjg kl/jt{g u/]sf] 5 / cy{tGqnfO{
l:y/tf lbPsf]5 . t/ ca
g]kfnsf] nIo s]jn a9L ljk|]if0f leTof{pg] x'g' x'Fb}g. Bl3{sfnLg ;d[l4sf nflu
g]kfnn] Pp6f sl7g t/ cfjZos ¿kfGt/0f ug{'Kb{5 . Tof] xf] g]kfnnfO{ >d
lgof{tdf cfwfl/t cy{tGqaf6 pTkfbg / cj;/ l;h{gfdf cfwfl/t cy{tGqtkm{ ?kfGt/0f
ug]{. o;sf] cy{ ljb]z hfg aGb ug{' xf]Og. o;sf] cy{ g]kfnleq klg To:tf cj;/
l;h{gf ug{' xf] hxfF o'jf cfˆgf] OR5f / ;Defjgfsf cfwf/df lg0f{o lng
;s"g\.
g]kfnsf]
jf:tljs zlQm s]jn ljb]zdf /x]sf nfvf}F >lds xf]Ogg\Ù g]kfnsf] zlQm cfˆgf
ufpF, ;d'bfo, ;+:yf, k|fs[lts ;|f]t / ;fdflhs ;DaGwx¿df klg 5 . eljiosf]
g]kfnsf] cy{tGq Tolta]nf dfq alnof] x'g]5 ha ufpF pTkfbgsf s]G› aGg]5g\, o'jf
cj;/sf nflu afWo eP/ xf]Og, ljsNksf cfwf/df lg0f{o ug]{5g\, dlxnfsf] cb[Zo
>dnfO{ cfly{s d"No lbOg]5, ;fd'bflos ;+:yf ljsf;sf ;fem]bf/ aGg]5g\, / ;fdflhs
ljZjf;nfO{ /fli6«o ;DklQsf ¿kdf a'lemg]5 . ljk|]if0fn] g]kfnnfO{ sl7g ;do kf/
ug{ ;xof]u u¥of]. ca g]kfnsf] r'gf}tL eg]sf] ljk|]if0fn] lbPsf] ;do / cj;/nfO{
pkof]u ub}{ cfˆg} pTkfbgzLn, ;dfj]zL / lbuf] cy{tGq lgdf{0f ug{' xf]. cGttM
g]kfnsf] cfly{s eljio ljb]zaf6 cfpg] k};fsf] dfq xf]Og, g]kfnleq l;h{gf x'g] ljZjf;,
;xsfo{, 1fg / pBdzLntfsf] eljio x'g]5 .
;Gbe{
;fdfu|L
Acemoglu, D., & Robinson, J. A. (2012). Why nations fail: The
origins of power, prosperity and poverty. Crown Publishers.
Acharya, K. P. (2002). Twenty-four years of community forestry in Nepal. International
Forestry Review, 4(2), 149–156.
Asian Development Bank. (2024). Asian development outlook 2024.
Manila: Asian Development Bank.
Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In J. Richardson (Ed.), Handbook
of theory and research for the sociology of education (pp. 241–258).
Greenwood.
Central Bureau of Statistics. (2021). National population and housing
census 2021: National report. Kathmandu: Government of Nepal.
Central Bureau of Statistics. (2023). Nepal living standards survey IV.
Kathmandu: National Statistics Office, Government of Nepal.
Coleman, J. S. (1988). Social capital in the creation of human capital. American
Journal of Sociology, 94, S95–S120.
Food and Agriculture Organization. (2023). The state of food and
agriculture 2023: Revealing the true cost of food to transform agrifood systems.
Rome: FAO.
Ghimire, A., & Upreti, B. R. (2014). Labour migration, remittance
economy and rural transformation in Nepal. Kathmandu: Nepal Centre for
Contemporary Research.
International Fund for Agricultural Development. (2023). Rural
development report 2023. Rome: IFAD.
International Labour Organization. (2018). Care work and care jobs for
the future of decent work. Geneva: International Labour Organization.
International Labour Organization. (2020). Labour migration in Nepal: A
status report. Geneva: International Labour Organization.
National Planning Commission. (2024). The sixteenth plan
(2024/25–2028/29). Kathmandu: Government of Nepal.
Nepal Rastra Bank. (2025). Current macroeconomic and financial situation
of Nepal. Kathmandu: Nepal Rastra Bank.
North, D. C. (1990). Institutions, institutional change and economic
performance. Cambridge University Press.
Ojha, H., Timsina, N., Kumar, C., Belcher, B., & Banjade, M. (2009).
Community forestry in Nepal: A policy innovation for local livelihoods and
governance. Journal of Forest and Livelihood, 8(1), 1–12.
Ostrom, E. (1990). Governing the commons: The evolution of institutions
for collective action. Cambridge University Press.
Polanyi, K. (1944). The great transformation: The political and economic
origins of our time. Beacon Press.
Portes, A. (1998). Social capital: Its origins and applications in modern
sociology. Annual Review of Sociology, 24, 1–24.
Putnam, R. D. (1993). Making democracy work: Civic traditions in modern
Italy. Princeton University Press.
Putnam, R. D. (2000). Bowling alone: The collapse and revival of
American community. Simon & Schuster.
Rodrik, D. (2011). The globalization paradox: Democracy and the future
of the world economy. W. W. Norton.
Sen, A. (1999). Development as freedom. Oxford University Press.
Shrestha, N. R. (1990). Landlessness and migration in Nepal.
Westview Press.
Stiglitz, J. E. (2002). Globalization and its discontents. W. W.
Norton.
United Nations Development Programme. (2024). Human development report
2023/24: Breaking the gridlock: Reimagining cooperation in a polarized world.
New York: UNDP.
Upreti, B. R. (2008). Dispute settlement at the local level: Observations
and lessons from Nepal. In D. N. Gellner & K. Hachhethu (Eds.), Local
democracy in South Asia: Micro-processes of democratization in Nepal and its
neighbours (pp. 150–174). New Delhi: Sage Publications.
Woolcock, M. (1998). Social capital and economic development: Toward a
theoretical synthesis and policy framework. Theory and Society, 27,
151–208.
World Bank. (2023). Migration and development brief. Washington, DC:
World Bank.
World Bank. (2024). Nepal development update: Unlocking Nepal’s growth
potential. Washington, DC: World Bank.
No comments:
Post a Comment